کلامیدیا تراکوماتیس یک باکتری کوکوئید کوچک (m5/1-2/0)، گرم منفی و بیحرکت است و بهصورت انگل اجباری در درون سلولهای بدن انسان و حیوانات زندگی میکند و در درصد زیادی از مبتلایان بدون علامت است (1). کلامیدیا تراکوماتیس از شایعترین بیماریهای منتقله جنسی در سراسر جهان است که از سال 1944 تقریباً 20% سالیانه به آن افزوده میشود (2). طبق آمار سازمان جهانی بهداشت، سالیانه 90 میلیون عفونت کلامیدیایی در سطح جهان اتفاق میافتد (3). بهطور تخمینی هر سال 8/2 میلیون نفر از ایالات متحده امریکا مبتلا به عفونتهای کلامیدیایی میشوند و میزان آن در سالهای 2000، 2006 و 2007 در آمریکا به ترتیب 3/25%، 6/6%، 43/4% گزارش شده است (4).
دو مطالعه در تهران و بابل، شیوع عفونت با روش مولکولی روی نمونه ادرار مراجعین به درمانگاههای زنان و مامایی را به ترتیب 3/12% و 6/11% (5،6) گزارش داد. در بررسی دیگری که شیوع عفونت با روشPCR روی نمونه ادرار زنان مبتلا به سرویسیت مورد بررسی قرار گرفت، 9/14% آلوده به کلامیدیا بودند (7( همچنین در مطالعه زنان دارای سقط عادتی 2/7% آنان دارای تست مثبت ایمونوفلورسانس مستقیم (DIF) علیه کلامیدیا بودند (8). در بررسی زنان مبتلا به سرویسیت 5/15% تست مثبت PCR و 1/14% تست مثبت DFA داشتند (9).
علائم عفونت کلامیدیایی در زنان ترشحات واژینال، سوزش ادرار، درد در قسمت تحتانی شکم و درد حین مقاربت است (1). اهمیت آن در مامایی، تولد قبل از ترم، پارگی زودرس کیسه آب و عفونت نوزادی در زمان عبور نوزاد از کانال زایمان میباشد. 65% از نوزادانی که از مادران آلوده به کلامیدیا درمان نشده به دنیا میآیند در حین زایمان به این باکتری آلوده میشوند. لذا به منظور پیشگیری از این عوارض، غربالگری زنان باردار قبل از زایمان توصیه میشود (10). از جمله روشهای مورد استفاده برای شناسایی کلامیدیا، تشخیص ژنوم باکتری به روش PCR روی نمونه ادرار و بررسی وجود آنتیبادی کلامیدیا در سرم (سرولوژی) است (11).
عوارض و پیامد ایمونولوژیکی کلامیدیا تراکوماتیس در دوران بارداری متعاقب آلوده شدن با این ارگانیسم ایجاد میشود (12). لذا استفاده از آزمون الایزا یا ایمونوفلوئورسانس جهت تعیین (IgG) در موارد عفونت حاد و مزمن در دوران بارداری کمککننده و مقرون به صرفه است (13).
امروزه، شیوع عفونت کلامیدیایی در جهان رو به فزونی است و با توجه به هزینه درمان عوارض کلامیدیا که سالیانه در آمریکا، بیش از 2 میلیون دلار تخمین زده شده است، هزینه تشخیص بخش کوچکی از هزینه درمان را شامل میشود؛ لذا غربالگری و درمان به موقع باعث کاهش شیوع عفونت دستگاه تناسلی شده و از هزینه آن عوارض خواهد کاست (3).
مطالعه حاضر با توجه به عوارض عفونت کلامیدیا تراکوماتیس در دوران بارداری طراحی شد تا با توجه به بررسی فراوانی و پیامد این عفونت در زنان باردار ایرانی، اهمیت غربالگری در دوران بارداری ارزیابی شود و با تشخیص و درمان به موقع و اجرای برنامههای پیشگیری و بهداشتی، عوارض و هزینههای درمانی آتی کاهش یابد.
مطالعه حاضر مطالعهای مقطعی، توصیفیـ تحلیلی بود که در فواصل سالهای 1387-1385، 1114 زنان باردار طی هفتهها 32-10 بارداری مراجعهکننده به درمانگاههای مراقبتهای دوران بارداری دانشگاه علوم پزشکی تهران با داشتن معیارهای ورود به مطالعه، بررسی شدند. خانمهای باردار با مصرف کورتیکواستروئید، ابتلا به بیماریهای نقص ایمنی و بیماریهای مزمن مانند کلیوی و کبدی از مطالعه خارج شدند.
پس از مصاحبه و توضیح مراحل نمونهگیری و اهداف مطالعه، ابتدا رضایتنامه کتبی توسط افراد داوطلب به شرکت در تحقیق و سپس پرسشنامه حاوی اطلاعات دموگرافیک از جمله سن، تعداد بارداری، وضعیت اقتصادی (بنا به اظهار فرد شامل سه گزینه خوب، بد، متوسط)، سطح تحصیلات، شغل و پیامدهای بارداری (بر اساس پرونده پزشکی) توسط کارشناسان مامایی تکمیل شد. ml2 خون (جهت انجام سرولوژی به روش الایزا کلامیدیا) از این افراد دریافت شد، پس از سانتریفوژ و تهیه سرم تا زمان انجام آزمایشات در دمای C20- نگهداری شد. کلیه سرمها تحت شرایط ویژه به آزمایشگاه ارسال شدند و با کیت Euroimmune (Germany) سطح آنتیبادی سرمی علیه کلامیدیا (IgG) اندازهگیری شد. لازم به ذکر است که پس از بررسی آزمایشگاهی مجدداً پس از زایمان کلیه نمونهها از نظر پیامدهای بارداری ناشی از کلامیدیا از طریق پرسش از فرد و پرونده پزشکی مورد بررسی قرار گرفتند.
یافتههای این پژوهش به صورت فراوانی و درصد در متغیرهای کیفی و میانگین و انحراف معیار در متغیرهای کمی نمایش داده شد. آزمون کای دو به منظور مقایسه شیوع عفونت کلامیدیا در زیر گروههای مختلف مورد استفاده قرار گرفت. در مواردی که تفاوت معنیداری مشاهده شد نسبت شانس و ریسک نسبی در کنار فاصله اطمینان 95% آن نیز محاسبه شد. در انتها با استفاده از رگرسیون لجستیک چندگانه با روش گام به گام پیشرو، ریسک فاکتورهای احتمالی وجود عفونت کلامیدیا مورد بررسی قرار گرفت.
مقادیر p معنیداری کمتر از 05/0 به عنوان سطح معنیداری در نظر گرفته شد. کلیه تحلیلها در محیطSPSS 13 انجام گردید.
در این مطالعه 1114 زن متاهل باردار مورد بررسی قرار گرفتند که میانگین سنی آنها 3/5±1/27 سال بود.
478 نفر (9/42%) کمتر از 25 سال و 68 نفر (1/6%) وضعیت اقتصادی بد را اظهار داشتند. 159 نفر (3/14%) تحصیلات دانشگاهی و 7/91% خانهدار بودند و 34 (1/3%) نفر نیز همسران آنها شغلی نداشتند.
در بررسی آنتیبادی کلامیدیا به روش سرولوژی، 32 نفر از 1114 نفر (9/2%) تیتر IgG بالا (عفونت قبلی) داشتند. شیوع عفونت کلامیدیا براساس متغیرهای دموگرافیک (سن، وضعیت اقتصادی، سطح تحصیلات و شغل زن و مرد) رابطه معنیداری نداشت.
در رابطه با عوامل خطر عفونت کلامیدیا (IgG مثبت) در 12 (9/1%) نفر از زنانی که نخستین زایمان را تجربه میکردند و در 20 (2/4%) نفر از زنانی که سابقه زایمان قبلی داشتند تشخیص داده شد که این اختلاف از نظر آماری معنیداری بود (019/0=p) (جدول 1).
این یافته با استفاده از تحلیل رگرسیون لجستیک نیز تایید شد. تنها متغیری که در تحلیل رگرسیون چند متغیره باقی ماند و رابطه معنیداری با شیوع عفونت کلامیدیا (IgG) داشت سابقه زایمان قبلی بود. به این ترتیب زنان بارداری که سابقه زایمان قبلی داشتند 3/2 برابر (با فاصله اطمینان 95% برابر 1/1 تا 8/4) بیشتر از سایر افراد شانس ابتلا به عفونت کلامیدیایی (قبلی) داشتند.
از بین زنان بارداری که عفونت کلامیدیایی نداشتند (1082 نفر) 15 نفر (4/1%) و از بین مبتلایان (32 نفر) 2 نفر (3/6%) پس از زایمان به کوریو آمنیوتیت مبتلا شدند که این اختلاف از نظر آماری معنیدار بود (027/0 = p).
زنان مبتلا به عفونت کلامیدیا 7/4 برابر (با فاصله اطمینان 95% 03/1 تا 7/21) بیشتر از زنان بدون این عفونت با کوریوآمنیوتیت روبرو میشوند. همچنین 3 نفر (3/0%) از زنان بدون عفونت و یک نفر (1/3%) از مبتلایان در نتیجه زایمان دچار مرگ نوزاد شدند. زنان مبتلا به عفونت کلامیدیا 6/11 برابر (با فاصله اطمینان 95% 0 برابر 17/1 تا 7/54) بیشتر از زنان بدون این عفونت با مرگ نوزاد روبرو شدند. این اختلاف از نظر آماری معنیدار بود (008/0 = p). سایر پیامدهای زایمان ارتباطی با عفونت کلامیدیا نداشت.
عفونت کلامیدیایی یکی از بیماریهای شایع منتقله از راه تماس جنسی است که در 80-70% موارد ابتلا در زنان بدون علامت است و به دلیل ایجاد عوارض در دوران بارداری حائز اهمیت است. این در حالی است که مطالعات محدودی در زمینه فراوانی و عوامل خطر و پیامد کلامیدیا در دوران بارداری در کشورهای در حال توسعه وجود دارد (14).
در این مطالعه با بررسی سرولوژی در 9/2% (32 نفر) تیتر IgG مثبت بود. مطالعات انجام شده در زنان باردار با بهکارگیری روشهای متفاوت آزمایشگاهی تشخیص عفونت کلامیدیا، نتایج متفاوتی را گزارش نمودهاند؛ چنانچه با انجام روش PCR در مطالعه چمنیتبریز در تهران (1387)، 2/11% (15)، Chen Xs در چین، 1/10% (16)، Kirke در انگلستان، 2/2% (17)، Sulivan در استرالیا، 5/21% (18) موارد مثبت عفونت کلامیدیا مشاهده شد. شیوع کلامیدیا با نمونهگیری از آندوسرویکس و روش رنگ آمیزی گرم در مطالعه Shankar در انگلستان، 96/1%، (19) و Shimano در ژاپن 2/14% (20) گزارش شد. همچنین با بهکارگیری روش الیزا در مطالعات Giesler در آمریکا با روش PCR، 12% (21)، Yasodhara در هند، 8/29% IgM (22) و Sawhney در هند، IgM در 18% و IgG تقریباً در 13% (23)، بادامی (1373) در ایران، 2% موارد مثبت آنتیبادی IgG، IgA (24) گزارش گردید. در مطالعهPawlowska در لهستان نیز شیوع کلامیدیا با روش PCR5/2% بود (25).
نتایج متفاوت فراوانی کلامیدیا، علاوه بر تفاوت شیوع این عفونت در نقاط مختلف میتواند ناشی از تفاوت روشهای تشخیصی بکار گرفته شده، حجم نمونههای مورد بررسی، زمینههای فرهنگی و مذهبی باشد.
در بررسی ارتباط آنتی بادیهای IgG مثبت براساس متغیرهای دموگرافیک، نتایج این پژوهش نشان داد که هیچ یک از متغیرهای دموگرافیکی (سن، شغل، تحصیلات، وضعیت اقتصادی) ارتباطی با عفونت کلامیدیا نداشت.
همچنین در این مطالعه ارتباط عوامل خطر منجر به عفونت کلامیدیا نظیر (زایمان قبلی، سابقه سقط، عفونت لگنی، عفونت ناحیه تناسلی پیش از بارداری) مورد بررسی قرار گرفت و از بین این عوامل، فقط عامل زایمان قبلی با عفونت قدیمی کلامیدیا (IgG) در ارتباط بود و این یافته با استفاده از تحلیل رگرسیون لجستیک نیز تأیید شد و در زنان باردار با سابقه زایمان قبلی شانس ابتلا به عفونت کلامیدیایی بیشتر از سایر زنان بود.
در مطالعه مروری Kucinskeine در ارتباط با متغیرهای دموگرافیک در گروههای مورد بررسی، مهمترین عامل خطر سن بود (26). در مطالعه Hiltunen-Back در فنلاند نیز عواملی چون جوان بودن، داشتن چندین شریک جنسی (27) و در مطالعه Cliffe در استرالیا، در مطالعه Sullivan در استرالیا و مطالعه Leszczynska-Gorzelak در لهستان عواملی نظیر سن کمتر از 25 سال و مجرد بودن و داشتن چندین شریک جنسی (29،28، 19) و در مطالعهRastogi داشتن چندین زایمان و تعداد بارداری بیشتر و در مطالعه Chen در چین سن کمتر از 25 سال و درآمد کم ماهیانه (30، 16) با داشتن عفونت کلامیدیا در ارتباط بودند. در مطالعه چمنی تبریز عفونت کلامیدیا در زنان غیر باردار تهرانی با تحصیلات ابتدایی و شاغل شیوع بیشتری داشت (31).
در مطالعه Kirke در انگلستان همانند پژوهش انجام شده حاضر، شیوع کلامیدیا با متغیرهای دموگرافیک ارتباط نداشت (17).
در ارتباط با پیامد بارداری، مطالعه حاضر نشان داد کوریو آمنیوتیت 7/4 برابر و مرگ نوزاد 6/11 برابر در زنان با عفونت قدیمی کلامیدیا (IgG مثبت) بیشتر از زنان بدون عفونت است.
در مطالعات Mikhova، Ostaszewska-Puchalska، Mitsui افزایش خطر زایمان زودرس در موارد عفونت کلامیدیا گزارش شد (34-32).
در مطالعه Blass افزایش خطر زایمان زودرس و پارگی کیسه آب در عفونت کلامیدیا مشاهده شد؛ اما ارتباطی با کم شدن وزن و مرگ نوزاد نداشت (35). در مقاله مروری Mardh،Pawlowsky متعاقب عفونت کلامیدیا پیامدهایی چون سقط، عفونتهای داخل رحمی، مرگ جنین، زایمان زودرس، پارگی زودرس کیسه آب، آندومتریت و کوریوآمنیوتیت (25،36) و در مطالعه Sheiner هیچ نوع پیامد بارداری با این عفونت مشاهده نشد (37). در مطالعهRyan ، مرگ نوزاد در مادران آلوده به عفونت کلامیدیا، تفاوتی با مادران بدون عفونت نداشت (38) و در مطالعه Martin خطر مرگ نوزاد در مادران با عفونت کلامیدیا 10 برابر بدست آمد. اگرچه در مطالعات پاتولوژیکی انجام شده روی جنین و نوزاد مادران آلوده به عفونت کلامیدیا شواهدی از علت این مرگ یافت نشده است (39). توضیح این اختلافات در مرگ نوزادی را شاید بتوان به اثر درمان در کاهش این عفونت و پیامدهای آن دانست.
در مطالعات Djukić و Zhang عبور عفونت کلامیدیا تراکوماتیس و ایجاد عفونت داخل رحمی و مایع آمنیوتیک دیده میشود (41،40).
علت تفاوت در نتایج مطالعات به نوع مطالعه انجام شده، حجم نمونه، روش بررسی عفونت کلامیدیا و پراکندگی متفاوت این عفونت دارد. از محدودیتهای این مطالعه میتوان با توجه به وضعیت فرهنگی خاص جامعه ایرانی، به عدم بررسی عوامل خطرساز عفونتهای جنسی (رفتارهای پرخطر جنسی) اشاره نمود. همچنین عوارض احتمالی ایجاد شده ممکن است ناشی از عفونتهایی نظیر استرپتوکوک B، گنورهآ، سیفلیس، هرپس، هپاتیت B و C باشد. لذا جهت بررسی عوارض ناشی از کلامیدیا در دوران بارداری مطالعات وسیعتر و در جوامع متفاوت زنان باردار ایرانی توصیه میشود.
در این مطالعه تعیین آنتیبادی کلامیدیا تراکوماتیس (IgG) که به منظور بررسی فراوانی عفونت کلامیدیا در دوران بارداری انجام شد، روش نسبتاً ارزان، قابل اجرا با حساسیت و ویژگی مشابه دیگر روشهای سرولوژیک است (42،43) و استفاده از این روش به منظور غربالگری در جوامعی با شیوع کم کلامیدیا مقرون به صرفه میباشد (45،44).
با توجه به اینکه غربالگری زنان باردار از نظر کلامیدیا در شیوع 1/3% تا 10% مقرون به صرفه است (39) و از طرفی کلیه مطالعات انجام شده در زمینه این عفونت، براساس شیوع بهدست آمده و کثرت موارد بدون علامت بیماری تاکید بر اهمیت فوقالعاده غربالگری آن نمودهاند، از طرف دیگر با توجه به فراوانی 9/2 درصدی بر اساس IgG در مطالعه حاضر، به نظر میرسد انجام غربالگری در بیماران مراجعهکننده به مراکز فوق مقرون به صرفه و ضروری نیست. با توجه به آنکه مطالعه در بیمارستانهای دولتی انجام شده است، مطالعات آینده در جمعیتهای متفاوتی از زنان باردار مراجعهکننده به بخشهای خصوصی توصیه میشود تا با توجه به نتایج و عوامل خطر، بتوان در مورد غربالگری روتین کلامیدیا در دوران بارداری و پیشگیری از پیامدهای احتمالی در جامعه زنان باردار ایرانی نظر قطعی داد.
هزینه این پروژه توسط معاونت پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتیـ درمانی تهران تأمین شده است. لازم است از کلیه همکارانی که در انجام این پژوهش همیاری و مساعدت نمودند صمیمانه سپاسگزاری شود.