ناباروری یکی از مهمترین بحران‌های دوران زندگی است که منجر به بروز مشکلات روانی و تجربیات استرس‌زای جدی برای افراد مبتلا می‌شود (1). در مقایسه با وقایع پراسترس زندگی، ناباروری پس از مرگ مادر، مرگ پدر و خیانت همسر در رتبه چهارم قرار دارد (2). نتایج تحقیقات نشان داده است که ناباروری افراد را مستعد افسردگی و اضطراب با شدت بالا می‌کند. عدم توجه به اختلالات هیجانی زوج‌های نابارور و علائم ثانویه به ناباروری (اشکال در روابط بین فردی، عدم رضایت زناشویی و کاهش تمایلات جنسی) سیکل معیوبی ایجاد می‌کند که احتمال درمان ناباروری را نیز کاهش می‌دهد (3). بروز رفتارهای تکانشی و خشم‌های پراکنده، احساس درماندگی، احساس بی‌ارزشی و بی‌کفایتی، اضطراب و تشویش به ویژه در درمان‌های طولانی مدت و گاهی ناموفق، باورهای منفی نسبت به خود، نگرانی در مورد جذابیت جنسی، احساس طردشدگی، شکایت‌های جسمی و همچنین اشکال در روابط زناشویی و تمایلات جنسی و تکلیفی قلمداد کردن آن به دلیل بی‌حاصلی و بسیاری از مشکلات روانی دیگر از جمله مواردی هستند که از سوی محققین گزارش شده‌اند (4).
با توجه به اینکه در کشورمان ایران بیش از یک میلیون زوج نابارور زندگی می‌کنند (5) و از نقطه نظر مذهبی، تاریخی و فرهنگ عمومی جامعه ایران، فرزند آوری دارای اهمیت زیادی است به طوریکه ناباروری خود میتواند یکی از دلایل طلاق مطرح شود (6) به منظور غربالگری زوج‌های نابارور از حیث مشکلات روانشناختی این مطالعه بر آن شد که با غربالگری مراجعین به مرکز درمان ناباروری ابن‌سینا با استفاده از پرسشنامه GHQ-28 مشخص نماید چند درصد از مراجعین به تفکیک جنسیت نمرات غیرطبیعی را به دست می‌آورند و در هریک از مقیاس‌های فرعی احتمال وجود مشکل تا چه حد می‌باشد.
این مطالعه در قالب مطالعه مقطعی و توصیفی و برای تعدادی زوج‌های نابارور مراجعه‌کننده به مرکز درمان ناباروری ابن‌سینا از تاریخ دیماه 1385 تا پایان خرداد 1386 انجام گردید. جمعیت مورد مطالعه، تعدادی زوج‌های مراجعه کننده به مرکز درمان ناباروری ابن‌سینا بودند که طبق پرونده پزشکی، ناباروری آنان تشخیص داده شده بود.
400 زوج در این مطالعه شرکت کردند. در این مطالعه علاوه بر کسب برخی از اطلاعات دموگرافیک، از پرسشنامه سلامت عمومی (GHQ28) استفاده گردید. برای انتخاب افراد شرکت کننده از روش نمونه‌گیری مبتنی بر هدف استفاده شد.
کلیه شرکت کنندگان ابتدا توسط مجری از اهداف و روش اجرای پژوهش مطالعه آگاه شدند و پس از کسب رضایت آنان، پرسشنامه را تکمیل نمودند. نحوه تکمیل اینگونه بود که زوج در هنگام مراجعه به مرکز درمان ناباروری و طی زمان انتظار برای ملاقات پزشک پرسشنامه را دریافت می‌نمودند؛ تکمیل پرسشنامه توسط خود فرد و به صورت مجزا برای هر یک از زوجها انجام گردید. در صورت سواد کم برای تکمیل، پرسشنامه توسط مشاور یا روانشناس تکمیل می شد. افراد با سابقه اختلالات روانی قبلی و سابقه سوگ اخیر در بدو ورود از مطالعه حذف شدند.
پرسشنامه سلامت عمومی (GHQ) به صورت فرم‌های 12، 28، 30 و 60 سئوالی می‌باشد. ابزار پژوهش در این مطالعه فرم 28 سئوالی پرسشنامه سلامت عمومی (GHQ-28) است که در سال 1979 توسط Hillier, Goldberg معرفی شده است (7). این آزمون دارای چهار مقیاس فرعی است که هر مقیاس 7 ماده دارد. این مقیاسها که زیربنای پرسشنامه سلامت عمومی است عبارتند از:
مقیاس الف‌ـ نشانه‌های جسمانی
مقیاس ب‌ـ نشانه‌های اضطرابی
مقایس ج‌ـ کارکرد اجتماعی
مقیاس د‌ـ نشانه‌های افسردگی
روش‌های نمره‌گذاری در این پرسشنامه مختلف است. اما روش مورد استفاده در این مطالعه لیکرت و براساس 0 تا 3 می‌باشد که با این روش نمره‌گذاری بهترین نقطه برش بالینی در هر مقیاس فرعی عدد 5 و در کل پرسشنامه عدد 24 می‌باشد که شاخص‌های روان‌سنجی بالائی را دارد . روایی ملاکی، روایی‌سازه و ضرایب پایایی بدست آمده نشان می‌دهد GHQ-28 یکی از معتبرترین آزمون‌های سرند سلامت عمومی است (8).
بررسی‌های اعتباریابی GHQ-28 نشان‌دهنده روایی و پایایی بالای این پرسشنامه است. ویلیامزو همکاران (1989) روی 43 پژوهش که این ابزار را به کار برده‌اند فراتحلیل انجام دادند و به حساسیت 84% و متوسط ویژگی 84% دست یافتند (9).
Spears, Cheung (به نقل از نوربالا و همکاران) پایائی و روائی GHQ-28 را مورد بررسی قرار دادند و دریافتند که این پرسشنامه میتواند با حساسیت 8/82% و ویژگی 5/87% در 85% موارد اختلال روانپزشکی (به جز سایکوز) را به درستی تشخیص دهد و ضریب پایائی آن را به روش آزمون‌ـ بازآزمون 85% گزارش نمودند (10).
همچنین پالاهنگ و همکاران (1375) ضریب پایائی آن را 91% محاسبه نمودند (11).
پرسشنامه سلامت عمومی 28 سئوالی (GHQ-28) مورد استفاده در این مطالعه در سال 1386 توسط یعقوبی در ایران اعتباریابی شده که ضریب اعتبار آن بین 90/0-70/0 و ضریب روایی آن نیز 55/0 تعیین شده است. حساسیت و اختصاصیت این پرسشنامه نیز 82 و 84% برآورد گردید. همچنین نقطه برش آن با روش نمره گذاری 0 تا 3 عدد 24 تعیین شده است (12).
این پرسشنامه حاوی چهار بخش 7 سئوالی است.
الف‌ـ نشانه‌های جسمانی، ب‌ـ نشانه‌های اضطرابی، ج‌ـ کارکرد اجتماعی، د‌ـ نشانه‌های افسردگی. نحوه نمره دهی اینگونه بود که برای هریک از سئوالات برحسب پاسخ داده شده، از نمره صفر تا 3 تعلق می‌گیرد. نمره 5 حد مرزی در هر یک از مقیاسها و نمره 24 حد مرز کلی پرسشنامه در نظر گرفته شد.
نتایج حاصل از مطالعه با استفاده از برنامه آماری SPSS 11.5 آنالیز گردید.
پس از جمع‌آوری داده‌ها 800 پرسشنامه تکمیل شده بود که در 3 پرسشنامه جنسیت فرد مشخص نبود که از مطالعه حذف شد. 399 زن و 398 مرد، در این مطالعه شرکت کردند. علت ناباروری در 9/21% مراجعین زنانه، 5/65% مردانه، 1/7% با منشاء هر دو جنس و در 4/5% نامشخص بود.
2/44% از زوجین برای اولین بار به مرکز مراجعه نموده بودند و درمان تخصصی قبلی نداشتند. 4/87% از هیچ روش جلوگیری از بارداری استفاده نکرده بودند. 1/94 در افراد سابقه بیماری قبلی مرتبط با ناباروری را ذکر نکردند. سن افراد از 21 تا 63 سال و با میانگین سنی (634) بود. سایر اطلاعات در جداول 3-1 آمده است:
با توجه به طبقه‌بندی ذکر شده در خصوص آزمون، نتایج بر حسب طبقه‌بندی طبیعی و غیر طبیعی در شرکت کنندگان در مطالعه به شرح زیر است:
سپس با توجه به اهمیت نقش جنس در شرکت کنندگان، نتیجه آزمون به تفکیک جنس نیز آنالیز گردید. نتایج نشان می‌دهد که در نمره کلی و مقیاس‌های A و D نتایج در دو گروه با یکدیگر تفاوت آماری معنی‌دار دارد. این به این معنی است که در غربالگری کلی بیماران مراجعه کننده به مرکز درمان ناباروری ابن سینا از حیث سلامت روانی زنان وضعیت نامطلوبتری از مردان دارند و نیز در مقیاس اختلالات جسمانی سازی و مقیاس افسردگی گزارش زنان مشکل‌دار بیش از مردان بوده است. به عبارت دیگر شانس مشکلات روانی در زنان حدود دو برابر مردان می‌باشد (جدول2).
از سوی دیگر در برآورد آمار کلی به دست آمده چنین نتیجه‌گیری می‌شود که تنها 4 درصد مراجعین به مرکز درمان ناباروری ابن‌سینا از نظر غربالگری سلامت روانی غیر طبیعی می‌باشند؛ اما در بررسی مقیاس‌های فرعی موجود در پرسشنامه مشخص گردید که بیشترین مقیاس غیر طبیعی ایجاد اختلال عملکرد در بیماران است که به شکل قابل ملاحظه‌ای بیش از سایر مقیاس‌هاست (5/43%). سایر مقیاس‌های غیرطبیعی به ترتیب مقیاس اضطراب و مقیاس اختلالات سوماتوفورم بوده است و در نهایت کمترین مقیاس غیرطبیعی افسردگی با شیوع 3/3 به دست آمد.
یکی از پیامدهای ناباروری تاثیرات روانی و اجتماعی آن می باشد؛ به گونه ای که میتواند زوج های نابارور را مستعد ابتلا به اختلالاتی از قبیل اضطراب و افسردگی نماید. مطالعه حاضر نشان داد که 4 درصد مراجعین به مرکز درمان ناباروری ابن‌سینا در آزمون غربالگری GHQ-28 نمره غیر طبیعی کسب نمودهاند که نشانگر در معرض خطر بودن این گروه از لحاظ مشکلات روانشناختی است. آمار موجود از لحاظ جنسیتی تفاوت آماری معنی‌داری داشت به طوری که در گروه زنان دو برابر مردان (64/2OR=، 012/0p=) بود. این یافته نشان می‌دهد که در مواجهه با ناباروری، زنان بیش از مردان آسیب‌پذیر هستند و تحت تأثیر قرار می‌گیرند. اما در بررسی چهار مقیاس فرعی موجود دیده می‌شود مراجعین بیش از همه در مقیاس عملکرد اجتماعی نمره غیر طبیعی کسب نمودهاند (5/43%) و پس از آن به ترتیب در مقیاس اضطراب (9/10%)، مقیاس علائم جسمانی (6/9%) و در مقیاس افسردگی 3/3% زوجها نمره غیر طبیعی را کسب نمودهاند که نشانگر در معرض خطر بودن این گروه از لحاظ مشکلات روانشناختی است. در مقایسه با سایر مطالعات انجام شده در داخل کشور می‌توان به ارزیابی وضعیت سلامت روانی در زنان نابارور مراجعه کننده به مرکز درمان ناباروری رویان اشاره کرد. در این پژوهش که توسط دکتر علیزادگان و همکاران به بررسی 281 زن نابارور با میانگین سنی 9/28 سال پرداخته شده است (مردان بررسی نشدند) 156 نفر از زنان مراجعه کننده یعنی 5/55% از آنها بیش از 3 سال بود که از مشکل ناباروری رنج می‌بردند و 167 نفر ازآنان یعنی 4/59% سابقه اقدام درمانی پیش از مراجعه به آن مرکز را گزارش نمودهاند. این در حالی است که در مطالعه حاضر 2/44% مراجعین برای اولین بار بود که برای درمان به این مرکز مراجعه می‌نمودند و درمان تخصصی قبلی نداشتند. همچنین متوسط مراجعین حدود 10 سال بود که از مشکل ناباروری خود مطلع بوده‌اند. در مطالعه رویان بر اساس نمره‌گذاری صفر تا 6 میانگین نمره کلی GHQ-28 در مراجعین عدد 2 بود ه است. همچنین 2/24% مراجعین از افسردگی خفیف تا متوسط و 6/62% آنها از اضطراب متوسط تا شدید برخوردار بوده‌اند (13).
در مطالعه دیگری که درمرکز تحقیقات روانپزشکی و روانشناسی بیمارستان روزبه توسط تقوی در سال 1381 انجام شد نشان داد که 44% زنان نابارور مراجعه کننده به مرکز درمانی ولی‌عصر (عج) مبتلا به اختلالات روانی بوده‌اند (14).
اما از مطالعات خارج کشور می‌توان به مطالعه Tait & Hules اشاره نمود که روی 372 زن که به منظور درمان‌های کمک باروری مراجعه نموده بودند اشاره کرد که بیماران قبل از شروع درمان و 3 هفته پس از انجام درمان پرسشنامه GHQ-28 را تکمیل نمودند و نتایج نشان داد که 33% بیماران پیش از شروع درمان و 43% پس از شکست درمان نمرات بالاتر از نقطه برش 21 را کسب نمودند (15).
در مطالعه Lok و همکاران با استفاده از پرسشنامه GHQ-28، 33% زنان در بدو ورود به کلینیک ناباروری امتیاز بالاتر از نقطه برش 20 کسب نمودند (16).
مطالعه Guerrd و همکاران نیز نشان داد که 7/32% افراد نابارور با غربالگری توسط پرسشنامه GHQ-28 نمرات بالاتر از نقطه برش 22 کسب نمودند که نشانه احتمال در معرض خطر بودن این گروه از لحاظ مشکلات روانشناختی است (17).
از مقایسه نتایج مطالعه حاضر با مطالعات صورت گرفته پیشین اینطور بر می‌آید که میزان افراد در معرض خطر مشکلات روانشناختی در افراد مورد بررسی در این مطالعه به مراتب کمتر است که از جمله علل احتمالی آن می‌توان به مواردی اشاره نمود:
1ـ همانطوریکه آمار به دست آمده نشان می‌دهد قریب به نیمی از مراجعین سابقه درمان‌های تخصصی قبلی نداشتند و برای اولین بار بود که به یک مرکز درمان ناباروری مراجعه می‌نمودند. لذا از وضعیت روانی و روحی خوب و مناسبی در شروع درمان برخوردار بودند.
2ـ نقطه برش مطالعات مختلف متفاوت می‌باشد و در مطالعات گوناگون نقطه برش و نمره‌گذاری‌های مختلف بکار گرفته شده است. در مطالعه فعلی نقطه برش 24 منظور شده است.
از نقاط قوت مطالعه حاضر می‌توان به این مورد اشاره نمود که در این پژوهشبر خلاف سایر مطالعات انجام شده موجود مردان هم به موازات زنان مورد بررسی و غربالگری روانی قرار گرفتند و تمام تمرکز پژوهش بر زنان نابارور استوار نشده است؛ بلکه به همسران آنها هم توجه شده است. اما از محدودیت‌های پژوهش حاضر می‌توان به احتمال غیرصادقانه پاسخ دادن برخی از مراجعین به پرسشنامه و یا عدم توجه کافی به تکمیل دقیق آن در بعضی از افراد اشاره نمود که میتواند در هر مطالعه‌ای از نوع پرسشگری وجود داشته باشد که البته به منظور کاهش این خطای احتمالی در مطالعه حاضر از مجری روانشناس استفاده شده است.
با توجه به اینکه تکمیل پرسشنامه در بدو مراجعه زوجین به مرکز درمان ناباروری صورت گرفته است؛ لذا در هنگام تکمیل آن علت دقیق ناباروری برای کنترل آن به عنوان مخدوش کننده بالقوه میسر نبوده است.
از سوی دیگر با توجه به نامشخص بودن علت ناباروری که میتواند بر نتیجه کار موثر باشد عملاً استنتاجها تا حدودی تحت تاثیر قرار می‌گیرد.
پیشنهاد می‌شود در مطالعات بعدی کلیه مراجعین مرکز که در آزمون غربالگری GHQ-28 نمره غیر طبیعی کسب می‌نمایند با پرسشنامه‌های تکمیلی خاص افسردگی و اضطراب مثل پرسشنامه افسردگی بک (BDI) یا پرسشنامه اضطراب اسپیلبرگر (SSAI) و غیره مورد ارزیابی دقیق‌تر قرار گیرند تا شیوع اختلالات افسردگی و اضطرابی به صورت دقیق‌تر مشخص گردد.
نتایج این مطالعات بیانگر این است که ناباروری صرفاً یک بیماری تهدید کننده نسل نمی‌باشد؛ بلکه یک سندرم جسمی، روانی و اجتماعی است که میتواند بر سلامت روانی زوج‌های نابارور نیز تاثیر بگذارد؛ لذا ضروری است که مراکز درمان ناباروری اعم از پرسنل و متخصصین امر ناباروری به این مهم توجه داشته و سعی نمایند حمایت‌های روانی لازم را از این گروه به عمل آورند. اکثر افراد مورد بررسی در این مطالعه از سلامت روانی خوبی برخوردار می‌باشند که این یافته میتواند به افزایش امیدواری بیماران در برخورداری از درمان‌های کمک باروری مرکز و تحقق آرزوی فرزنددار شدن آنان مربوط باشد. بنابراین بهتر است که افراد با اخذ نمره غیر طبیعی در پرسشنامه GHQ-28 به روانپزشک و روانشناس ارجاع داده شوند تا هم مورد ارزیابی تخصصی بیشتر قرار گیرند و هم با مشاوره‌های شناختی‌ـ بینش‌گرا، روان درمانی حمایتی و نیز احیاناً دارو درمانی در صورت نیاز، مورد بازیابی و درمان قرار گیرند که این امر خود میتواند کیفیت زندگی و درمان بیماران را نیز بهبود بخشد.
بدینوسیله ازهیأت مدیره محترم مرکز فوق تخصصی ابن‌سینا و همچنین از کلیه پرسنل مرکز درمان ناباروری ابن‌سینا و نیز از سرکار خانمها قوی‌میدانی و اخلاق پسند که زحمت تایپ این مقاله را بر عهده داشتند تشکر و قدردانی می‌گردد.
