مقدمه

شانزدهمین اجلاس بین‌المللی کمیته اخلاق زیستی یونسکو در مکزیکو سیتی با حضور نمایندگان بیش از پنجاه کشور و چهره‌های برجسته دانشگاهی از تاریخ 23 الی 25 نوامبر 2009 برابر با 2 الی 5 آذر ماه 1388 آغاز به‌کار کرد. در این اجلاس، متخصصان حوزه‌های مختلف از اقصی نقاط دنیا مباحث متنوعی در ارتباط با موضوع اخلاق زیستی و تأثیر آن بر حقوق انسانی در پرتو پیشرفت‌های شگرف پزشکی مطرح کردند. محورهای اصلی این اجلاس عبارت بود از:

• اصل مسئولیت اجتماعی و بهداشت در پرتو ماده 14 اعلامیه جهانی اخلاق زیستی و حقوق بشر 2005

• موضوع اخلاق زیستی در آمریکای لاتین و حوزه دریای کارائیب: تجارب و چشم اندازها

• اخلاق زیستی و آگاهی عمومی از منظر دول آمریکای لاتین

• آموزش و بستر سازی اخلاق زیستی

• اخلاق زیستی و کمیته های ملی در آمریکای لاتین و حوزه دریای کارائیب: چالش ها و چشم اندازها

در این گزارش کوتاه خلاصه‌ای از مباحث طرح شده توسط اساتید و مقامات اجرائی یونسکو و کشور میزبان در اجلاس شانزدهم، و گزارش کمیته اخلاق زیستی پیرامون بهداشت و مسئولیت اجتماعی ، شبه سازی انسانی و بحث حاکمیت جهانی و نیز اصول احترام به آسیب‌پذیری انسانی و تمامیت فردی به طور خلاصه مورد بررسی قرار می‌گیرد. پر واضح است که متن کامل مقالات و بحث‌های مطرح شده در این نشست که از سوی متخصصان حوزه‌های مختلف ارائه شد می‌تواند علاوه بر استفاده محافل علمی و آکادمیک مورد توجه مسئولین اجرائی کشور قرار گیرد تا با بومی سازی و تطبیق مباحث مطروحه با ظرفیت های قانونی کشور، قدم های موثری در جهت حاکمیت اخلاق در پژوهش و حرفه عملی پزشکی برداشت. گزارش‌های کمیته اخلاق زیستی که مبتنی بر فعالیت چند ساله کار گروه های تخصصی بوده از یکسو تصویری واقع بینانه در حوزه های مطرح شده ارائه کرد و از سوی دیگر مسیر رسیدن به مطلوب در حوزه اخلاق زیستی را در پرتو نگرش متفاوت دولتها مطرح کرده است.

بر این نکته اذعان داریم که تلاش‌های بسیاری در حوزه اخلاق زیستی در میهن اسلامیمان از سوی یونسکو مانند جایزه ابن سینا از سال 2002 تاکنون، و یا برگزاری سمینارها و کنفرانس‌هایی در دانشگاه‌ها و فعالیت‌های دیگری توسط سایر نهادهای مدنی صورت گرفته است؛ لیکن عدم توجه به اقدامات تقنینی مناسب، زمینه فاصله‌ای عمیق در این حوزه را رقم زده است. امیدواریم با عنایت به مباحث عمیق اخلاقی منبعث از شریعت اسلامی و فقه پویای شیعه، فرهنگ غنی و کهن ایرانی و نیز ظرفیت‌های بسیار کشور با تدوین قوانین و مقررات مناسب نه تنها فاصله موجود را از بین برده بلکه در ترویج و توسعه این گرایش مهم در جامعه بین المللی نقشی ارزنده‌ایی در آینده نزدیک ایفا نمائیم.

1. مباحث مطرح شده در شانزدهمین نشست کمیه اخلاق زیستی

در اولین روز نشست دوشنبه 23 نوامبر 2009 وزیر علوم مکزیک آقای ارازابل طی سخنانی به اهمیت اخلاق زیستی و حاکمیت آن در قبال مطالعات،‌پژوهش و تحقیقات پزشکی پرداختند و در ادامه آمادگی کشور میزبان در جهت همکاری با سازمان‌های بین‌المللی و نهادهای مدنی که به ارتقاء بحث اخلاق زیستی منجر شود‌را اعلام کردند. آقای ارازابل آماری از توفیقات کشور مکزیک و توجه کشورهای حوزه آمریکای لاتین هم به لحاظ بسترسازی و هم به لحاظ قانونی ارائه کردند و سپس از یونسکو و متخصصان حاضر دعوت کردند تا با بررسی عمیق و‌همه جانبه به توسعه اخلاق زیستی در قبال تحولات سریع علمی اقدام نمایند.

آقای سین معاون امور اجتماعی و علوم انسانی یونسکو سخنران بعدی بود که گزارشی جامعی از تلاش‌های کمیته اخلاق زیستی و گروهای کاری این کمیته در تدوین پیش نویس‌های مربوطه ارائه کردند. بررسی این گزارشها و نظرات ارائه شده در جهت ارتقاء و ورود ماهوی به مباحث در روزهای بعدی نشست مورد توجه نمایندگان حاضر و مدعوین واقع شد که متعاقباً به آن خواهیم پرداخت. آقای سین در ادامه بحث خود به تغییرات انجام گرفته در یونسکو و حضور فعال زنان در کسب کرسی‌های حساس اشاره کردند و اظهار کردند که یونسکو به طور عملی در جهت رفع تمامی صور تبعیض از جمله تبعیض جنسیتی اقدام کرده است. جایگاه حقوقی یونسکو مطابق اساسنامه این سازمان، تکالیف مندرج در اساسنامه، صدور بیانیه‌ها و اعلامیه‌های متعدد این سازمان بین‌المللی و تأثیر ارزنده آن در فرهنگ سازی و ارتقای استاندارد بین المللی در زمینه‌های مختلف به ویژه اخلاق زیستی از مباحث مطرح شده دیگر از سوی ایشان بود.

در ادامه این نشست آقای مارتین پالومو رئیس کمیته اخلاق زیستی طی سخنانی به فعالیت‌های کمیته اخلاق زیستی و تلاش یونسکو در جهت نهادینه ساختن امور اخلاق زیستی اشاره کردند. آقای مارتین پولومو از نمایندگان حاضر در اجلاس مصرانه خواستند مباحث مورد طرح در این اجلاس را در کشورهای خود توسعه داده و با مشارکت با سازمان بین‌المللی یونسکو و سایر نهادهای ملی و بین المللی قدم‌های عملی در جهت تهیه و تدوین قوانین و مقررات مناسب برای حفظ حقوق افراد و کرامت آنان را با عنابت به ساختار حقوقی کشور خود بردارند. بعد از افتتاح رسمی و ایراد سخنان وزیر علوم مکزیک، معاون دبیر کل در امور اجتماعی و علوم انسانی، اجلاس به طور رسمی وارد شور گردید.

2. گزارش پیشرفتها

اولین گزارش با عنوان پیشرفت برنامه اخلاق زیستی یونسکو در ترویج و توسعه اعلامیه جهانی اخلاق زیستی و حقوق بشر با عنایت به ظرفیتها و فعالیت توسط آقای هن هاو ارائه شد. آقای هن هاو مقاله خود را در 3 محور رصد اخلاق زیستی جهانی، آموزش اخلاق زیستی و بررسی کمیته‌های اخلاق زیستی اختصاص داد. ایشان سه پروژه یونسکو با عنوان رصد اخلاق زیستی جهانی، برنامه آموزش اخلاق زیستی و بررسی کمیته اخلاق زیستی را مورد بحث و بررسی قرار دادند. در بحث رصد اخلاق زیستی جهانی آقای هن هاو به نقش موثر متخصصان نهادها، سازمانها و کمیسیونها بین‌المللی اشاره کردند. ایشان همچنین برنامه تدریس مباحث اخلاقی در کشورهای مختلف را قدمی موثر در جهت تلاش برای فرهنگ سازی و اقدامات آتی در این حوزه محسوب کردند و سپس به اقدامات تقنینی بیست دو کشور که تاکنون در این زمینه مهم اقدام کردند، اشاره کردند. هن هاو سپس به نقش و اهمیت تهیه و تنظیم کدهای رفتاری پرداخت و از تنظیم یکصد و پنجاه و یک کد رفتاری در کشورهای مختلف خبر دادند.

در بحث آموزش اخلاق زیستی ایشان به اهمیت ونقش آموزش اشاره و اذعان کردند که تحول در هر نظامی از طریق آموزش امکان‌پذیر می‌گردد و در این حوزه یونسکو توجه ویژه‌ای به موضوع آموزش کرده است. در این راستا هن‌هاو گزارشی از وضعیت برنامه‌های آموزشی، محتوای دوره‌های آموزشی، بررسی سر فصل‌های آموزشی و تلاش در جهت اصلاح آن، کمیت و کیفیت دورهای آموزشی، توسعه منابع آموزشی از طریق انتشار کتب و مقالات و نهایتاً امکان دسترسی به منابع آموزشی به زبان‌های انگلیسی، فرانسه، ‌عربی، روسی و اسپانیولی خبر داد.

ایشان در ادامه برگزاری نشست‌های تخصصی اخلاق زیستی در بوداپست 2004، مسکو 2005، تهران 2006، مسقط 2006، استانبول 2007، مراکش 2008، داکار 2008 را نمونه دیگری از فعالیت‌های یونسکو در جهت توسعه اخلاق زیستی محسوب گردید.

در بحث آموزش اخلاق زیستی موضوعات متنوع با توجه به نیازهای هر گرایش تخصصی لحاظ گردیده است که از آن جمله می‌توان به اخلاق زیستی در دندان پزشکی، اخلاق زیستی در مهندسی، اخلاق زیستی در محیط زیست، اخلاق زیستی در حقوق، اخلاق زیستی در علوم اجتماعی، اخلاق زیستی در پزشکی، اخلاق زیستی در پرستاری، اخلاق زیستی در قبال تکنولوژی و اخلاق زیستی و حیوانات اشاره کرد. ایشان با ذکر نمونه‌هائی از آموزش‌های انجام شده در گرایش‌های فوق الذکر اعلام کردند آموزش این مباحث تاکنون در 44 کشور اروپایی، آسیایی، آفریقایی و آمریکایی لاتین با همت یونسکو و مقامات محلی انجام پذیرفته است.

مقاله بعدی توسط پرفسور گارفا استاد دانشگاه برزیل و مدیر کرسی حقوق بشر یونسکو، ارائه گردید. ایشان سخنان خود را با نقد تفکر برتری جویانه و حاکمیت استاندارهای مضاعف از سوی قدرت‌های برتر به ویژه ایالات متحده قرار داد. گارفا به اهمیت اخلاق زیستی در قبال تحولات و تأثیرات ناشی از تکنولوژی اخیر اشاره کرد و مدعی شد بخش قابل توجه‌ای از کشورهای آمریکای لاتین بواسطه فرهنگ آن منطقه و آموزش‌های بین رشته‌ای توانستند قدم‌های مثبت و ارزشمندی در این حوزه برداردند. ایشان همچنین به چالش‌های اساسی مربوطه خاصه فقدان قانون گذاری و ضمانت اجرا در این باب پرداختند و اظهار امیدواری کردند دستورالعمل‌های اخلاقی در آینده نزدیک بتواند ضمانت‌های اجرائی لازم را پیدا کند. گارفا در ادامه بحث خود به آموزش اخلاق زیستی و جایگاه آن در نظام آموزشی برزیل اشاره کرد و تدریس این گرایش مهم را در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری برای توسعه و ترویج علمی و آکادمیک امری لازم و ضروری تلقی کردند.

3. اخلاق زیستی در آمریکای لاتین و حوزه دریای کارائیب: تجارب و چشم اندازها

اخلاق زیستی در آمریکای لاتین و حوزه دریای کارائیب: تجارب و چشم اندازها موضوع دوم اجلاس بود که با ارائه 4 مقاله توسط دکتر روزا، دکتر آلوارز، پروفسور تامایو و پرفسور استپک دنبال شد. در مقالات ارائه شده موضوعات زیر مورد توجه ارائه کنندگان مقالات از آمریکای لاتین و دریای کارائیب قرار گرفت:

1. مباحث اخلاق زیستی و آگاهی‌های عمومی: دیدگاه های کشورهای آمریکای لاتین

2. اقدامات قانونی در آمریکای لاتین و حوزه دریای کارائیب که زمینه اجرای اعلامیه اخلاق زیستی یونسکو را فراهم کند

3. آموزش اخلاق زیستی در در آمریکای لاتین و حوزه دریای کارائیب

4. کمیته های اخلاق زیستی در آمریکای لاتین و حوزه دریای کارائیب : معضلات و چشم اندازها

معنای لغوی اخلاق زیستی و رابطه آن با طبیعت، مراقبت‌های بهداشتی و تحقیقاتی، تلقی‌های فلسفی و مذهبی از موضوع مورد بحث ‌و درک متقابل از این مفهوم در مباحث طرح شده مورد توجه قرار گرفت. در تحلیل بحث اخلاق زیستی به راه‌های رسیدگی، رویه‌ها و خروجیها آکادمیک، نگرش‌های سیاسی و اقتصادی و نیز تلقی‌های متفاوت ناشی از تفاوت فرهنگها و نگرش متفاوت مذهب به تفصیل پرداخته شد. در بحث آموزش به رویه‌های حاکم درسی در دوره‌های کارشناسی ارشد و دکتری اخلاق زیستی در برخی از کشورهای آمریکای لاتین از جمله برزیل و آرژانتین و توفیق‌های حاصل در این راه اشاره شد.

در ادامه قاضی رمن، یکی از قضات برجسته مکزیک سه رای صادره از دادگاه عالی مکزیک که در آن اعلامیه جهانی اخلاق زیستی به طور صریح مورد توجه و استناد قرار قرار گرفته بود را مورد بحث و بررسی قرار داد. آرای دادگاه عالی مکزیک که با ارجاع مستقیم به دو اعلامیه جهانی و قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل صادر شده بود و اصول حقوق بشری در این حوزه را به زیبایی رعایت کرد بود، تحسین حاضرین را برانگیخت. نکته کلیدی در تحلیل سه رای صادره ارتباط معقول و درک صحیح از اعلامیه‌ها و و بیانیه بین‌المللی در سیستم قضائی مکزیک با تحولات روز جهانی و تعهدات آتی دولتها در قبال معاهدات بین‌المللی است. قاضی رمن همچنین به چند قضیه مطرح دیگر در دیون عالی مکزیک اشاره کرد و وضعیت قضائی و اقدامات تقنینی مکزیک را مورد نقد و بررسی قرار داد.

در ادامه مقالاتی از سوی پرفسور اندرات، پرفسورهرت و پرفسور امپیر با توجه به وضعیت اخلاق زیستی در قبال پژوهشها و اعمال پزشکی در کشورهای نیکارگوئه، ونزوئلا، آرژانتین ارائه شد. در این مقالات به مشکلات و معضلات اجرایی مباحث مورد توجه اخلاق زیستی در آمریکای لاتین و دریای کارائیب پرداخته شد و فرصتها و تهدیدها بالقوه و بالفعل مورد بحث قرار گرفت. به عنوان راهکار عملی مشارکت اندیشمندان حوزه‌های مختلف، ارتباط متقابل با حوزه‌های دیگر اخلاق زیستی و تلاش در جهت انجام اقدامات تقنینی پیشنهاد گردید.

4. گزارش های کمیته اخلاق زیستی یونسکو

4.1 اصول احترام به آسیب پذیری انسانی و تمامیت فردی

پیشرفت خیره کننده دانش و علوم پزشکی در چند دهه اخیر مزایای بیشماری را برای بشر از قبیل ارتقای سطح سلامت، جلوگیری از بیماری و یا درمان به ارمغان آورده است؛ اما انجام تحقیقات و پژوهش‌های مداوم با آزمودنی انسانی در کنار مزایای آن، مخاطراتی را نیز برای افرادیکه تحت پژوهش و تحقیق قرا می‌گیرند و یا آنان که از زمره تحقیق و پژوهش محروم می گردند، ایجاد کرده است. مفهوم آسیب پذیری در گذشته ناظر بر استفاده نامناسب از چیزی بود که ثبات و پایداری واقعیت موجود را تهدید می‌کرد؛ لیکن در پرتو تحقیقات، مطالعات و تمرین‌های پزشکی چند دهه اخیر، این مفهوم تغییری بنیادین در ابعاد اجتماعی و اخلاقی پیدا کرده است. عدم توجه به اصول اخلاقی در بخشی از مطالعات و تحقیقات بیوپزشکی زمینه نقض حقوق، شان و کرامت انسانی را فراهم کرده است که این امر در تعارض با فلسفه انجام تحقیقات و پژوهش‌های این حوزه مهم است. نکته اساسی و مهم در قبال این موضوع دامنه و قلمرو مفهوم آسیب پذیری انسانی است. این مفهوم در تفسیر مضیق تنها آسیب‌های احتمالی از تحقیقات پزشکی را در بر می‌گیرد در حالیکه در تفسیر موسع از این مفهوم قلمرو آن، نه تنها تحقیقات و پژوهشها پزشکی را در بر می‌گیرد بلکه کمک‌های بالینی را نیز شامل می‌گردد. در این تلقی، گروه‌ها، افراد مختلف و شرائط خاص که زمینه مناسب برای ورود آسیب و آسیب پذیر بودن است، مورد عنایت قرار گرفته است. تفسیر موسع از این مفهوم کاربردی توصیفی ، نسبی و مشروط را در حوزه اخلاق زیستی را امکان پذیر نموده است.

در جلسه پانزدهم کمیته اخلاق زیستی در پاریس پیشنهاد بعضی از اعضا مبنی بر آغاز مطالعات جامعی نسبت به اصول احترام به آسیب پذیری انسانی و تمامیت فردی در تحقیقات پزشکی در سندی مجزا به توافق اعضای کمیته اخلاق زیستی رسید. بدنبال این توافق، مطالعات مناسبی درجهت روشن کردن ابعاد این موضوع و نیز ارائه تصویری واقع بینانه از فاصله موجود میان کشورهای پیشرفته و در حال توسعه در این نشست ارائه شد. در گزارش تقدیمی که با سخنرانی .. انجام شد مفهوم آسیب پذیری و تفاسیر مختلف از این مفهوم مورد بحث قرار گرفت و تاکید شد این مفهوم در حوزه پزشکی و اخلاق زیستی از قدمت طولانی و با ابعاد وسیعی است. این در حالی است که چارچوب قوانین و مقررات تنها به بخشی از آن پرداخته و به درستی نتوانسته حمایت های لازم از افراد بشر بطور عام و قشرهای آسیب‌پذیر به طور خاص را در مقابل مخاطرات ناشی از تحولات تکنولوژی پیش بینی نماید. گزارش بلومونت که نقطه عطفی در این ارتباط محسوب می‌شود بر این نکته تاکید کرده است که این مفهوم در اخلاق زیستی ارتباطی عمیق با تحقیقات و حرفه پزشکی دارد که در قبال افراد اصول اخلاقی برای حمایت و حفاظت از شان و کرامت آنان مطرح می گردد. ماده 8 اعلامیه جهانی اخلاق زیستی و حقوق بشر در این زمینه اشعار می‌دارد:

در اعمال پیشبرد دانش علمی و تمرین های پزشکی وابسته به فن آوری اسیب پذیری بشر باید لحاظ گردد و در این راستا باید حمایت های ویژه ای از تمامیت فردی افراد و گروه های آسیب پذیر صورت پذیرد.

کنوانسیون حمایت از حقوق بشر و شان انسانی در ارتباط با اعمال زیست شناسی و پزشکی برای اولین بار در سال 1996 به این موضوع پرداخت اعلامیه جهانی حقوق بشر و ژنوم انسانی 1997 نیز به این امر توجه خاص کرده است .

ماده 17 این کنوانسیون ضمن حمایت و پشتیبانی از پژوهش در باره شناسائی، پیشگیری و مداوای بیماری‌های دارای مبنای ژنتیک و یا تحت تاثیر ژنتیک، از کشورها می‌خواهد به حمایت از افراد، خانواده‌ها و گروه‌هایی که در برابر بیماری یا معلولیت ژنتیک آسیب پذیر هستند، اقدام کنند. ماده 24 نیز در این زمینه با صراحت اعلام می کند که "کمیته بین المللی اخلاقیات زیستی یونسکو باید به انتشار اصول تعیین شده در این اعلامیه و بررسی بیشترمسائل مطرح شده براثر کاربرد آنها و از طریق تکامل فن آوری‌های مورد بحث مساعدت کنند. کمیته باید مشورت‌های مناسب با طرف‌های مربوطه، مانند گروه‌های آسیب پذیر به عمل آورد و مطابق با روش‌های قانونی یونسکو، خطاب به کنفرانس عمومی تو صیه‌هائی ارائه دهد و در باره پیگیری این اعلامیه، به ویژه در رابطه با شناسائی و تعیین روش‌هائی که می‌تواند مغایر با منزلت انسان باشد، مانند مداخلات برای تغییر ژنها، نظر مشورتی بدهد".

اما باید اذعان کرد که این مفهوم با نگرشی موسع در اعلامیه بارسلونا 1998 اتحادیه اروپا دیده شده است. در این اعلامیه به طور خاص بحث آسیب پذیری و تمامیت فردی در فعالیت‌های تحقیقاتی و حرفه‌ای را مورد توجه و حمایت صریح قرار داده است؛ که این امر به معنای تاکیدی مجدد و قدرتمندانه در جهت به رسمیت شناختن این حق و بستر سازی لازم برای احترام و فعلیت بخشیدن به ان محسوب می‌گردد. یونسکو نیز به تبعیت از اعلامیه‌های جهانی در نشست‌های مختلف به حمایت از این حق افراد بشر پرداخته و به آسیب پذیری بشر در قبال تحولات سریع در حوزه پزشکی اشاره کرده است. با عنایت به رویکرد اعلامیه های جهانی از جمله موارد ذکر شده سوالاتی بسیاری مطرح می باشد که در این نوشتار سعی می شود بطور خلاصه به بخشی از آن که از سوی اینجانبان در نشست مطرح شد و از اهمیت خاصی برخوردار است، اشاره شود.

• ارتباط دانش و تمرین های پزشکی با به رسمیت شناختن این حق و احترام به تمامیت شخصی افراد و حمایت از قشر های آسیب پذیر چیست؟

• در صورت به رسمیت شناختن آن، چگونه این حق قابلیت اجرا پیدا خواهد کرد؟

• قلمرو محدودیتها در تحقیقات و تمرین های پزشکی به هدف حمایت از اشخاص آسیب پذیر تا کجاست؟ چگونه می توان میان افراد بشر قائل به تمایز شد و عده ای را در زمره اشخاص آسیب پذی دانست؟

• ملاک این تمایز چیست؟

• و نهایتاً ارائه خدمات بهداشتی و درمانی و یا انجام تحقیقات و پژوهش های علمی در قبال اقشار آسیب پذیر چگونه خواهد بود؟

البته برخی از محققان بر این باورند که با ارائه طبقه بندی‌های مختلف از افراد و تحقیقات مبتنی بر قصد و ارداه راهکارهائی عملی و واقع بینانه برای حمایت از اصول آسیب پذیری انسانی می توان ارائه داد. در گزارش کمیته اخلاق زیستی طبقه بندی اقشار و افرادی از قبیل زنان، کودکان، اقلیتها و ... که بیشتر در معرض این آسیبها هستند دیده می شود. اگرچه پیش نویس تا حدودی توانسته است به مشکلات موجود و راهکارهایی بپردازد؛ اما تا رسیدن به وضعیت مطلوب و مقبول در جامعه جهانی به ویژه کشورهای در حال توسعه فاصله‌ای جدی و اساسی وجود دارد.

4.2 سلامت و مسئولیت اجتماعی

به دنبال تلاش بی وقفه کمیته اخلاق زیستی و کارشناسان حوزه های مختلف در یونسکو بعد از تصویب اعلامیه جهانی اخلاق زیستی و حقوق بشر در سال 2005، پیش نویس اولیه در ارتباط با سلامت و مسئولیت اجتماعی تهیه و تدوین گشت. فعالیت‌های مرتبط با این پیش نویس از نشست دوازدهم کمیته اخلاق زیستی یونسکو در ژاپن شروع و در نشست شانردهم این کمیته در مکزیک نهائی شد. در حقیقت این پیش نویس نتیجه 4 سال کار، مطالعه و تحقیقات متخصصان بوده که با دریافت نظرات نمایندگان دول عضو، اساتید و محققان حاضر در اجلاس شانزدهم تکمیل گردید. در ارتباط با موارد ذکر شده در این پیش نویس آقای مارتین پولومو بر این نکته تاکید کرد که این گزارش صرفا به بیان دیدگاه‌های دول عضو و اعضای کمیته اخلاق زیستی نپرداخته؛ بلکه با بهره گیری از دانش و تخصص افراد مختلف و نیز اتکا به آمارهای رسمی منشره، سعی در ارائه تصویری صریح و واقع بینانه از شرائط موجود در جامعه بین المللی داشته است. پولومو تاکید کرد که درک صحیح از این واقعیت تلخ می تواند منجر به ارائه راهکار های منطبق با مشکلات شود. در گزارش مذکور موارد بسیاری مورد توجه قرار نگرفته است؛ که پولومو با صحه گذاشتن بر آن اذعان کرد که این گزارش بدون عیب و نقص نمی باشد و در آینده ابعاد جامع تری باید مورد توجه قرار گیرد.

بحث مسئولیت اجتماعی و سلامت درپرتو نگرش جهانی و آمار های سازمان بهداشت جهانی که تفاوت های فاحش و تکان دهنده ای از وضعیت سلامت میان کشورهای پیشرفته و برخی از کشورهای در حال توسعه به طور عام و کشورهای قاره آفریقا به طور خاص نشان می‌دهد، در این گزارش بخوبی مورد بحث واقع شده است. شاید این هشدار دول عضو و همچنین سایر اشخاص حقیقی و حقوقی را بر آن دارد که قدم‌های مثبت و موثری برای کاهش این شکاف و تبعیض بردارند. از منظر اخلاق زیستی بحث توسعه اخلاق و ابعاد مختلف حاکمیت قانون در ارتباط با ایجاد مسئولیت اجتماعی و ارتباط آن با سلامت مورد توجه واقع شده است.

گزارش کمیته اخلاق زیستی در 6 فصل، شامل مقدمه‌ای از اعلامیه جهانی اخلاق زیستی و حقوق بشر در پرتو ماده 14 این اعلامیه که توسعه موسع از مفهوم مسئولیت اجتماعی در سلامت را خواستار شده تنظیم گردیده است. در تفسیر ماده 14 باید به این نکته توجه کرد که معضل مراقبت‌های بهداشتی، معضلی جهانی است که همه افراد بشر به نوعی ممکن است با آن سر و کار داشته باشند، اگرچه بدلائل مختلف تفاوت‌هائی در جوامع مختلف در این باب دیده می‌شود. در پرتو این نگرش 5 عنصر به عنوان علائمی که در تصمیمات جهانی لازم است مورد توجه قرار گیرد به شرح زیر اعلام گردید:

• دسترسی مطلوب به مراقبت های بهداشتی و داروهای لازم برای زنان و کودکان؛

• دسترسی کافی به آب اشامیدنی سالم؛

• توسعه مطلوب شرائط زندگی و محیط زیست؛

• رفع و امحای تمامی صوری که افراد را از حقوق حقه خود به هر دلیل محروم می سازد؛

• کاهش فقر و بی سوادی.

4.3 شبیه سازی انسانی و حاکمیت جهانی

به دنبال آزمایش‌های موفقیت آمیز در زمینه شبیه سازی پستاندارن و پیش بینی دانشمندان مبنی بر امکانپذیر بودن شبیه سازی انسانی در وضعیت فعلی دانش بشری و یا در آینده نزدیک، بحث‌هایی در حوزه‌هایی خارج از دانش تجربی به طور جدی مطرح شده است. شبیه سازی انسانی را معمولاً به دو قسم شبیه سازی مولد و شبیه سازی درمانی یا تحقیقاتی تقسیم می‌کنند؛ اگرچه در اعتبار این تفکیک و ترمینولوژی مرسوم در حوزه شبیه سازی با توجه به پیشرفت های اخیر علمی تشکیک شده است . با این وجود باید اذعان کرد که بحث های نظری در خصوص شبیه سازی همچنان ملهم از این تقسیم بندی شناخته شده است. گزارش کمیته اخلاق زیستی یونسکو پیرامون موضوع جنجالی شبیه سازی انسانی بر اساس مصوبه اجلاس پانزدهم تهیه و تدوین گردیده است. بنابر تعریف سازمان ژنوم انسانی، عبارت شبیه سازی در معنای عام دال بر تولید کردن نسخه‌های وراثتی از ارگانیزم های منفرد یا سلول ها بدون تولید مثل جنسی است. این فرایند شامل چندین فن متفاوت است؛ از جمله به دست آوردن تخمک بارور نشده، انتقال هسته سلول جسمی به داخل تخمک تخلیه شده، تحریک تخمک بارور شده به تکثیر. تفکیک بین انواع شبیه سازی تفکیکی مبتنی بر هدف از انجام فرایند شبیه سازی است چرا که در شبیه سازی مولد رویان حاصل از تولید غیر جنسی در رحم مادری کاشته می شود تا فرایند رشد و نمو را طی کند ولی در شبیه سازی درمانی رویان تولید شده بعد از استخراج سلول های بنیادین نابود می شود. بدین ترتیب تمام اختلاف نظرها بر سر این است که رویان یا جنین از چه زمان موجود انسانی محسوب می شود و آیا انجام آزمایش بر روی رویان انسان به این نحو مجاز است و نهایتاً اینکه آیا مجاز شمردن شبیه سازی درمانی با توجه به امکان بالای انحراف آن به سمت شبیه سازی مولد مخاطره آمیز نیست؟ لذا بحث شبیه سازی انسانی و کاربردهای عملی و حاکمیت جهانی در قبال مخاطرات آن بسیار عمیق و جدی در سطح بین المللی مطرح بوده و هست. خطرات ناشی از شبیه سازی انسانی موجب شد که در سطح بین المللی واکنش های مثبتی از سوی سازمان ملل متحد و سازمان بهداشت جهانی دیده شود که بر اساس آنان چارچوبی برای حاکمیت جهانی در قبال موضوع شبیه سازی انسانی تهیه و تدوین گردد . یونسکو که از بدو امر به این موضوع مهم و اساسی توجه ویژه ای داشت بعد از یک دهه کار جدی موفق به درج آن در اعلامیه جهانی ژنوم انسانی شد. ماده 11 این اعلامیه مقرر کرد که آزمایش های مغایر با کرامت انسانی، از قبیل شبیه سازی مولد نوع بشر، مجاز نیست. این ماده همچنین از دولت ها و سازمان های بین المللی صاحب صلاحیت دعوت کرد در تعیین و توصیف این آزمایش ها و نیز اتخاذ تدابیر ضروری در سطح ملی و بین المللی و برای تضمین اینکه اصول مندرج در این اعلامیه رعایت شود، همکاری کنند. اعلامیه جهانی یونسکو راجع به ژنوم انسانی و حقوق بشر نهایتاً با وفاق عام کلیه دولت های عضو سازمان ملل متحد به تأیید مجمع عمومی این سازمان نیز رسید . جایگاه اعلامیه یاد شده و اقبالی که جامعه بین المللی بدان نشان داده باعث شده است که از این اعلامیه به عنوان سنگ بنای تلاش ها برای تمشیت مسئله شبیه سازی انسانی در سطح بین المللی یاد شود .

همانطور که پیشتر اشاره شد اعلامیه جهانی ژنوم انسانی و حقوق بشر مصوب 1997 و قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل تحد به شماره 152/53 در سال 1998 به صراحت موضوع شبیه سازی انسانی را ممنوع کرد. بر اساس دو مصوبه ذکر شده شیوه هائی نظیر تولید مثل انسانی که به شان و منزلت انسانی خدشه وارد می سازند ممنوع و دولت ها با بکارگیری راهکارهای مناسب متعهد به کنترل آن می باشند.از اینرو از دولت ها و مقامات ذی صلاح خواسته شده است تا با همکاری با نهادهای بین المللی و ملی قدم های موثری در این باب بردارند. همچنین از دولت ها خواسته شده است اصول مندرج در این بیانیه که ارتباط مستقیم با شان، کرامت و حفاظت از تمامی انسانی دارد را محترم شمرده و تلاش خود را در جهت نهادینه ساختن راهکارهای مقابله با آن را فراهم نمایند. سازمان بهداشت جهانی نیز در قطعنامه 10/51 مصوب 1998 شبیه سازی انسانی را به لحاظ اخلاقی غیر قابل قبول و مغایر شان و منزلت انسانی دانست . سازمان بهداشت جهانی خواستار اقدامات تقنینی از دولت ها در جهت ممنوعیت عملی گردید. این روند در جامعه بین المللی منجر به تدوین تصویب اعلامیه سازمان ملل متحد در سال 2005 شد که مجددا از تمامی دول با صراحت خواست تمامی صور شبیه سازی انسانی را که مغایر شان و کرامت انسانی است را ممنوع سازند. این اعلامیه با 84 رأی مثبت و 34 رأی منفی به تصویب رسید. جالب آنکه نمایندگان 37 دولت بدلیل ابهامات موجود در اعلامیه و یا فقدان تصمیم در سطح ملی از شرکت در رأی گیری خودداری کردند. یکی از علل افزایش دول مخالف و ممتنعان ابهام و تفسیر پذیری مفاد اعلامیه بود که امکان برداشت های مختلف از متن را امکان پذیر می کرد. در این میان با توجه به اختلاف نظرهای پیشین بین دولت ها، بیشترین میزان مناقشه بر سر عدم تفکیک میان شبیه سازی مولد و شبیه سازی غیر مولد بود.

در بحث منطقه ای باید اذعان کرد به استثنای اتحادیه اروپا که قدمی موثر و تحسین برانگیز در این زمینه برداشته است، تاکنون شاهد حرکت موثری در این باب نبودیم. نگاهی گذرا به وضعیت تقنینی کشورهای مختلف گواه این واقعیت است که بخشی از کشورها به ویژه کشورهای پیشرفته بلحاظ قانونگذاری قدم های مثبتی در این زمینه اتخاذ کرده اند، اما کشور های درحال توسعه به استثنای چند کشور به این موضوع مهم که اتفاقا امکان آسیب پذیری بیشتری هم در جوامع آنان وجود دارد، توجه کافی نکرده اند.

عده ای از حقوق دانان و اعضای کمیته اخلاق زیستی بر این باورند که در جهت حاکمیت جهانی و اعمال قانونی این امر، باید به تدوین و تصویب معاهده ای الزام آور مطابق حقوق بین الملل که تعهدات حقوقی را بر دولت ها اعمال نماید، اقدام کرد. این پیشنهاد اگرچه در مقام طرح موضوع به اهمیت اقدامات الزام آور اشاره می کند، لیکن با عنایت به نگرش متفاوت دولت ها و نیز پروسه طولانی تدوین چنین معاهده ای بزودی امکان پذیر نمی باشد. لذا در نشست فوق الذکر به عنایت به مفهوم حقوق بین الملل عرفی در حقوق بین الملل، پیشنهاد کردیم که بیش از تلاش در جهت تدوین کنوانسیون الزام آور مناسب است با در نظر گرفتن نظر مثبت غالب کشورها در قبال شبیه سازی انسانی و تفکیک آن از مباحث درمانی به اجماع بین المللی و حاکمیت حقوق عرفی بین المللی در این باب توجه گردد. این پیشنهاد که با عنایت به ساختار حقوق بین الملل تحقق پذیرتر است مورد توجه کمیته اخلاق زیستی قرار گرفت.