دوران بلوغ همراه با تغییرات هورمونی گسترده‌ای می‌باشد که در نهایت منجر به بلوغ خواهد شد. آخرین تغییرات هورمونی مشخص در بلوغ ایجاد فیدبک مثبت استروژن روی هیپوفیز و هیپوتالاموس می‌باشد این فیدبک مثبت در نهایت باعث افزایش LH و نهایتاً LH-Surge در میانه سیکل شده که این افزایش باعث تخمک‌گذاری خواهد شد. قاعدگی‌هائی که بلافاصله پس از منارک اتفاق می‌افتد در ابتدا بدون تخمک‌گذاری و نامنظم خواهد بود. عدم تخمک‌گذاری در اولین سیکلها ممکنست 18-12 ماه ادامه یافته با پیشرفت فرایند بلوغ میزان تخمک‌گذاری بیشتر خواهد شد. در هر صورت در 50-25% موارد ممکنست تا 4 سال پس از منارک اختلال در تخمک‌گذاری و قاعدگی ادامه پیدا کند (1). مطالعات اخیر نشان می‌دهد که شیوع تخمک‌گذاری پس از منارک در انتهای سال اول بین 80-10% متغیر می‌باشد (2،3). اختلال تخمک‌گذاری طولانی و مداوم پس از منارک می‌تواند باعث ایجاد تغییرات هورمونی‌ـ کلینیکی و سونوگرافی در PCO گردد. گرچه شایعترین اختلال کلینیکی در PCO اختلالات قاعدگی مانند اولیگومنوره و آمنوره می‌باشد اما در مواردی پلی منوره و حتی قاعدگی نرمال نیز دیده می‌شود (4،5). ارتباط بین اختلالات قاعدگی و سندرم PCO در خانم‌های بالغ کاملاً مشخص است اما اطلاعات در مورد ارتباط اختلالات قاعدگی و شیوع و بروز سندرم PCO در افراد نوجوان در 6-4 سال اول پس از شروع اولین قاعدگی محدود می‌باشد. بررسی حاضر شیوع PCO را بر پایه یافته‌های سونوگرافی و هورمونی در افراد نوجوان 19-12 ساله با اختلالات قاعدگی در مقایسه با افراد نوجوان در همان گروه سنی با قاعدگی نرمال بررسی و مقایسه می‌نماید.
این بررسی یک مطالعه مقطعی مقایسه‌ای و آینده‌نگر مداخله‌ای می‌باشد که با هدف بررسی شیوع و ارتباط PCO با اختلالات قاعدگی در دوران پس از اولین قاعدگی (منارک) صورت گرفته است. مطالعه بر روی نوجوانان بین سنین 19-12 سال انجام گرفت که به درمانگاه‌های بیمارستان مصطفی خمینی، صدا و سیما و یک مرکز درمانی خصوصی مراجعه کرده‌اند. گروه مورد مطالعه شامل 47 دختر نوجوان سالم (با میانگین سنی 7/15 سال و سن متوسط منارک 2/13 سال) می‌باشند که بدلیل اختلالات قاعدگی به درمانگاه مراجعه کرده‌اند. گروه کنترل 22 دختر نوجوان سالم (با میانگین سنی 3/16 سال و سن متوسط منارک 8/12 سال) می‌باشند که قاعدگی‌های مرتب داشته و بدلائل دیگری به درمانگاه مراجعه کرده بودند. افراد مورد مطالعه در دو گروه تقسیم گردید:
1- افراد دارای اولیگومنوره یا آمنوره (31نفر) گروه
2- افراد دارای پلی منوره (16 نفر) بودند.
سونوگرافی شکمی برای همه گروهها انجام گرفت مشخصات تأیید کننده وجود PCO شامل موارد زیر بود:
1- حجم تخمدانهای افزایش یافته
2- روشن شدن استروما در سونوگرافی
3- طرح Necklace در تخمدانها به علاوه در افرادی که در سونوگرافی PCO داشتند.
اندازه‌گیری FSH و LH و پروفیل آندروژنها انجام گردید. اطلاعات با استفاده از تست‌های آماری Fisher exact test و Chi square تجزیه و تحلیل آماری شد. ارزش متغیر مورد بررسی، نتایج سونوگرافی بود عوامل مخدوش کننده مانند وجود بیماری‌های غددی و متابولیک در ابتدای مطالعه کنار گذاشته شد.
با هدف بررسی شیوع PCO با معیارهای سونوگرافی در افرادی نوجوان با اختلال پریود، یافته‌های زیر بدست آمد. یافته‌های اصلی در جدول 1 آمده است.
1- تغییرات سونوگرافی تأیید کننده PCO در افراد نوجوان با اختلال پریود در مقایسه با دختران نوجوان با پریودهای طبیعی بسیار شایع می‌باشد. 5/42% در مقابل 6/13% و این تفاوت از نظر آماری معنی‌دار است (011/0P<).
2- به نظر می‌رسد شیوع PCO در افرادی که اختلال قاعدگی آنها به صورت اولیگومنوره و آمنوره می‌باشد بیش از افرادی است که اختلال قاعدگی آنها به صورت پلی‌منوره می‌باشد (6/51% در مقابله 25%) اما این اختلاف از نظر آماری معنی‌دار نبوده (08/0P>) که علت احتمالی آن تعداد کم نمونه باشد.
3- اطلاعات حاصل از بررسی هورمونی افرادی که در سونوگرافی تخمدانهای پلی کیستیک داشته‌اند. افزایش غیر طبیعی نسبت LH به FSH در 9/86% و افزایش غیر طبیعی آندروژنها را در 5/69% نشان داد.
4- PCO به عنوان یک یافته سونوگرافی در 6/13% دختران نوجوان با پریود طبیعی نیز دیده می‌شود.
در گذشته از سندرم PCO تحت عنوان عدم تخمک‌گذاری با فرض هیپراندروژنیک نامبرده شده است. اولین بار Stein و همکارانش نسبت به این عارضه توجه نشان دادند و آنرا بر اساس وجود اولیگو-آمنوره، هیرسوتیسم، چاقی و وجود تخمدانهای پراز کیست تعریف کردند (6) این سندرم در 5% خانمها در سنین تولید مثل و در 73% خانمها با ناباروری به علت اشکال در تخمک‌گذاری مشاهده می‌شود. علائم کلینیکی شامل هیپرآندروژنیسم، چاقی، اختلالات قاعدگی وناباروری می‌باشد. بهر صورت این سندرم ناهمگون بوه و در بیشتر بیمارانی مبتلا به PCO ممکنست تنها یک یا دو علامت بالینی وجود داشته باشد. شایعترین یافته بالینی، اختلالات قاعدگی می‌باشد که معمولاً از منارک یا بلافاصله پس از آن شروع می‌شود. چاقی در 40% افراد مبتلا به PCO وجود داشته و باعث تشدید اختلالات اندوکرین موجود و همچنین عوارض بلند مدت قلبی‌ـ عروقی می‌شود. برخی معتقدند که چاقی می‌تواند در پاتوژنز PCO مؤثر باشد، اما شیوع نسبتاً کم چاقی در افراد مبتلا به PCO این فرضیه را رد می‌کند (7) هیپراندروژنیسم تخمدانی از علائم اساسی دیگر PCO می‌باشد، در PCO تخمدانها مقدار زیادی تستوسترون، آندروستندیون و دهیدرواپی اندروستندیون تولید می‌کنند. اما افزایش تستوسترون سرم شایعترین یافته می‌باشد. هیرسوتیسم به معنی هیپرآندروژنیسم نیست. برخی از افراد مبتلا به PCO (3%)، علیرغم سطح بالای آندروژن سرم، هیرسوتیسم مشاهده نمی‌شود. در حقیقت فعالیت آنزیم 5- الفا ردوکتاز پوست وجود و یا عدم وجود هیرسوتیسم را تعیین می‌کند (8). علائم بیوشیمیائی PCO شامل افزایش LH و افزایش نسبت LH/FSH بالای 5/2 و همچنین افزایش سطح آندروژنها (تستوسترون و آندروستندیون) و همچنین مقاومت به انسولین می‌باشد (9،10). علائم سونوگرافی PCO بر اساس مشخصات Adams وهمکارانش شامل بزرگی تخمدان، افزایش استرومای تخمدان، کیست‌های متعدد در حاشیه تخمدان (بیش از 10 عدد) می‌باشد. همچنین در سونوگرافی داپلر رنگی- واژینال جریان خون بیشتری در استروما دیده می‌شود.
نتایج بررسیها نشان داد که شیوع PCO با معیارهای تشخیصی سونوگرافی در افراد نوجوان با اختلالات پریود شایع می‌باشد. همچنانکه گفته شد در زمان بلوغ با افزایش سطح LH و FSH و سپس افزایش ضربان LH و تغییرات هورمونی ناشی از آن باعث افزایش استروژن و تکثیر سلول‌های اندومتر و سپس وقوع اولین قاعدگی یا منارک می‌شود. سیکل‌های اولیه نامرتب و بدون تخمک‌گذاری می‌باشد. با افزایش مداوم LH و LH Surge سیکها با تخمک‌گذاری همراه خواهند شد. گاهی اوقات این اختلالات قاعدگی و سیکل‌های بدون تخمک‌گذاری ادامه می‌یابد و همچنانکه در بررسی‌های قبلی گزارش شده با شیوع بالای PCO همراه خواهد شد. همچنین این مطالعه شیوع بالاتر PCO در افراد با اولیگومنوره و آمنوره را نسبت به افراد با پلی منوره نشان می‌دهد. این یافته‌ها با نتایج Goldzieher و همکاران Lobo و همکاران مشابه می‌باشد (11-8) در این دو مطالعه شیوع آمنوره پلی منوره در بیماران مبتلا به PCO از 80-51% در مقایسه با پلی منوره 4% -0 ذکر شده است (11-8). Van Hoof و همکارانش در سال 2000 نشان دادند PCO در 28% دختران نوجوان با سیکل‌های غیرطبیعی در مقایسه با 9% دختران نوجوان با سیکل‌های طبیعی مشاهده می‌شود. همچنین این مطالعه نشان داد که در افراد اولیگومنوره در 45% موارد در سونوگرافی علائم PCO دیده می‌شود (12). در مطالعه Michelmore و همکاران نیز شیوع PCO در دختران نوجوان 33% بوده و در افراد دارای اختلال قاعدگی PCO 20% بیشتر از افراد با سیکل‌های طبیعی در سونوگرافی دیده شده است. اما در این مطالعه بروز و شیوع اکنه، هیرسوتیسم و اختلال وزن در دو گروه با قاعدگی‌های طبیعی و غیر طبیعی تفاوتی را نشان نداده است (13). همچنین این مطالعه ما افزایش آندروژن را در 5/69% و افزایش نسبت LH/FSH در 9/86% از افراد مبتلا به PCO نشان داد. در موارد عدم تخمک‌گذاری مداوم و طولانی میزان استروژن و میزان آندروژن به علت افزایش مداوم LH با خواهد رفت در واقع در سیکل‌های بدون تخمک‌گذاری در اثر تشدید پاسخ LH به GnRH، LH سرم افزایش یافته و باعث لوتئینراسیون سلول‌های تکای هیپرپلاستیک شده و در نتیجه میزان آندروژن‌های مترشحه از سلول‌های استرومای (آندوستندیون و تستوتسرون) بالا خواهد رفت. بر این اساس در مطالعه Lobo و همکارانش افزایش LH و افزایش نسبت LH/FSH در 70% افراد مبتلا به PCO دیده می‌شود (14). در حالیکه Balen و همکارانش افزایش LH را در 8/39% بیماران PCO ذکر کرده‌اند (15). در مطالعه دیگری Van Hoof و همکارانش افزایش LH و آندروژن را در دختران نوجوان مبتلا به PCO مشاهده نمودند، اما انسولین و نسبت گلوکز به انسولین در این افراد طبیعی بود. در واقع این مطالعه نقش هیپرانسولینمی را در ایجاد PCO در نوجوانان مورد سئوال قرار داد (16) در مطالعه دیگری که همین گروه در سال 1999 انجام دادند، مشاهده شد که نوجوانانی که در سونوگرافی PCO داشته‌اند نسبت به افراد نرمال میزان LH، آندروستندیون، تستوسترون و DHEAS بالائی داشته‌اند. در واقع 57% افراد اولیگومنوره، LH و آندروژن بالا (بالای 95% مقدار طبیعی) داشته‌اند از این مطالعه چنین نتیجه‌گیری می‌شود که اولیگومنوره در دوران پس از منارک مرحله‌ای از رسیدگی هیپوفیز- تخمدان محسوب نمی‌شود و در واقع از علائم اولیه PCO می‌باشد. این افراد در سال‌های بعد درجاتی از ناباروری را از خود نشان خواهند داد (12). طبق نظر Apter، PCO یک وضعیت هیپرآندروژنیک است که در زمان بلوغ از منارک شروع شده و با سیکل‌های نامرتب و ناباروری در سال‌های بعد ادامه پیدا خواهد کرد (17). آخرین نتیجه بررسی، نشان داد که PCO به عنوان یک یافته سونوگرافی در 6/13% از دختران نوجوان با قاعدگی نرمال نیز دیده می‌شود. این یافته با نتایج حاصل از مطالعات Lobo وهمکارانشان که شیوع قاعدگی نرمال را در افراد PCO 15% ذکر کرده است کاملاً مطابقت دارد (18-8). Axelrod و همکاران نیز شیوع قاعدگی نرمال را در افراد PCO 12% ذکر نموده است (11).
با توجه به یافته‌های فوق و احتمال ایجاد عوارضی مانند عوارض قلبی‌ـ‌عروقی و ناباروری، پیشگیری از عوارض PCO مهم می‌باشد. شاید رژیم در افراد چاق مهم باشد اما نقش هیپراندروژنیسم، هیپرانسولین در نقش گنادوتروپینها و مرفولوژی تخمدانها در ایجاد PCO نیز مهم می‌باشد با توجه به بحث فوق و اهمیت شیوع PCO در نوجوانان، به نظر می رسد بررسی وسیعتر و جامعتر در دختران و نوجوانان بخصوص افراد دارای اختلالات پریود و یا علائم کلینیکی هیپرآندروژنیسم ضرورت دارد چرا که با توجه به مطالعات قبل، اختلالات قاعدگی به خصوص اولیگومنوره در سنین پس از منارک می‌تواند شروعی برای اختلالات تخمک‌گذاری و ناباروری و عوارض ناشی از افزایش غیرطبیعی استروژن و آندروژنها در سال‌های بعد باشد و در واقع با تشخیص به موقع می‌توان از عوارض ناشی از PCO تا حد امکان پیشگیری نمود.
از آقای فلاح که در تجزیه و تحلیل آماری این مطالعه همکاری فرمودند کمال تشکر و قدردانی می‌گردد، همچنین از پرسنل محترم پژوهشکده ابن‌سینا بخصوص خانمها اسکندری و سلیمی به خاطر تقبل زحمت بسیار، تشکر و قدردانی می‌گردد.
