سرخجه یک عفونت ویروسی حاد در بین کودکان و بزرگسالان است که با علائمی نظیر بثورات پوستی، تب و لنفادنوپاتی همراه بوده و دارای طیف وسیعی از سایر تظاهرات بالینی میباشد. عفونت مادر در اوایل بارداری سبب آلودگی جنین و پیدایش سرخجه مادرزادی میشود (1). بطور معمول علائم شاخص سرخجه مادرزادی شامل کاتاراکت، ضایعه قلبی و اختلال شنوائی میباشند. اما مجموعهای از سایر ناهنجاریها نظیر انسفالیت ، ترومبوسیتوپنی ، آنمیهمولیتیک ، هپاتواسپلنومگالی ، ضایعات استخوانی، اختلال در وظایف غدد ترشحی و وزن کم نوزاد در هنگام تولد هم گزارش شده است (8-2).
ویروس سرخجه در سراسر جهان منتشر بوده و عفونت سرخجه معمولاً به طور پراکنده در فصلهای بهار و تابستان ظاهر میشود، ولی شیوع آن بیشتر از بهمن تا اردیبهشت ماه میباشد. در صورت شیوع سرخجه در اجتماعات بسته مانند مهد کودکها، مدارس، خوابگاهها، سربازخانهها که تماس نزدیک بین افراد وجود دارد تمامی افراد حساس ابتلاء مییابند (9). نوزادان مبتلا به سرخجه مادرزادی تا سن دو سالگی نیز به عنوان یک منبع عفونت محسوب گردیده و در حلق، ادرار و مدفوع بسیاری از این نوزادان ویروس یافت میشود. تماس افراد حساس با چنین نوزادانی موجب ابتلا آنها به سرخجه میگردد (9،1). گزارشات متعددی وجود دارد که در موقع بروز اپیدمی سرخجه در بین کودکان، افراد حساس در سنین بالاتر نیز در معرض خطر ابتلاء به سرخجه قرار دارند. در منطقهای که حدود 4/12 درصد دختران و زنان جوان نسبت به ویروس سرخجه حساس بودند در هنگام بروز اپیدمی در بین کودکان، 5/3 درصد زنان باردار نیز دچار عفونت گردیدند (10).
قبل از کشف واکسن سرخجه، اپیدمیهای این بیماری تقریباً هر 6 الی 10 سال یک بار و پاندمیهای گسترده جهانی آن هر 20 الی 25 سال رخ میداد. پاندمی جهانی سرخجه در سالهای 1965-1962 در ایالت متحده به تنهایی سبب تولد بیش از 20000 نوزاد با سندرم سرخجه مادرزادی گردید که 5/1 میلیارد دلار هزینه در بر داشت (12-11). در سال 1986 در کشور پاناما، 54 نوزاد با سرخجه مادرزادی متولد گردیدند که حدود 125000 دلار هزینه برای مراقبت از آنها صرف شد (13). گزارشات نشان میدهد که در زمان شیوع سرخجه حداقل از هر 1000 نوزادی که متولد میشد 7/1 نفر در اسرائیل، 7/0 نفر در عمان، 2/2 نفر در پاناما، 5/1 نفر در سنگاپور، 9/0 نفر در سریلانکا و 6/0 نفر در توباگو مبتلا به سرخجه مادرزادی بودند. در کشورهای صنعتی نیز نتایج مشابهای قبل از واکسیناسیون وجود داشته است (14).
واکسن سرخجه در سال 1969 به منظور جلوگیری از بروز سرخجه مادر زادی ساخته شد تا تعداد زنان باردار مستعد ابتلا به سرخجه تقلیل یابد (1). از زمان کاربرد واکسن، هیچ گونه اپیدمی بزرگی نسبت به سرخجه در ایالات متحده گزارش نگردیده و تعداد موارد بیماری تا حد 98% کاهش پیدا کرده است (1).
بدنبال واکسیناسیون و یا ابتلاء طبیعی به سرخجه، آنتیبادیهای اختصاصی و ایمنی سلولی در مقابل ویروس در بدن افراد ایجاد گردیده که نقش مهمی در مصونیت و تشخیص بیماری دارند. میزان IU/ml 10 آنتیبادی ضد سرخجه یک سطح مصونیت و محافظت کننده در مقابل سرخجه ایجاد میکند (15). در حال حاضر تست وقفه هماگلوتیناسیون (HI) به عنوان یک تست سرولوژیکی استاندارد برای تشخیص آزمایشگاهی سرخجه بکار میرود (17،16). در یک بررسی در تعدادی از افراد، سطح IgG علیه ویروس سرخجه به دو روش وقفه هماگلوتیناسیون و الیزا اندازهگیری و مورد مقایسه قرار گرفت. نتایج نشان داد که دو روش فوق به طور یکسان اختصاصی بوده ولی روش الیزا از نظر تکنیکی آسان تر میباشد (18). بطور روزمره برای تعیین وضعیت ایمنی افراد نسبت به سرخجه انجام روش الیزا به عنوان یک تست غربالی کیفی بسیار مناسب میباشد (19). اخیراً با استفاده از روش فلوسیتومتری جهت بررسی ایمنی سلولی از طریق بعضی از مارکرهای خاص، فعالیت لنفوسیتها در مقابل ویروس سرخجه اندازهگیری میشود (20).
مطالعات سرواپیدمیولوژیک بر روی سرم زنان بالغ در 45 کشور پیشرفته جهان نشان میدهد که افراد حساس نسبت به سرخجه در 13 کشور کمتر از 10 درصد، در 20 کشور بین 24-10 درصد و در 12 کشور 25 درصد یا بیش از آن است. علاوه بر اختلاف موجود در بین کشورهای جهان نسبت به سرخجه، بعضی از مطالعات وجود اختلاف در نواحی مختلف یک کشور را برای میزان مصونیت افراد گزارش کردهاند. برای مثال مطالعات سازمان بهداشت جهانی (WHO) طی سالهای 68-1967 در مورد سرواپیدمیولوژی سرخجه در آمریکا اختلاف در حساسیت بین جامعه شهری و روستایی را نشان داد. این تفاوت در کشورهای دیگر مانند جامائیکا، پاناما و پرو نیز وجود دارد. در مقابل نتایج مطالعات WHO در آرژانتین، برزیل، شیلی و اروگوئه اختلاف کمی بین دو جامعه شهری و روستایی نشان داده است (14). در کشور هندوستان نیز ایمنی نسبت به سرخجه در زنان جمعیت شهری 57 درصد و در زنان روستایی 49 درصد گزارش شده است (21). در کشور ایران میزان ایمنی به سرخجه در دختران و زنان جوان سنین بین 24-12 سالگی شهر تهران و شمال ایران 96-94 درصد گزارش گردیده است. در مناطق روستایی میزان ایمنی در همین سنین 89 درصد بوده است. (9).
به منظور تعیین میزان ایمنی دختران و زنان در سنین باروری نسبت به سرخجه مطالعات دیگری نیز در کشورمان انجام شده است. از این جمله در مطالعاتی که توسط سعیدی بر روی دختران و زنان سنین 45-1 سال در شهر تهران انجام گردید میزان مصونیت 85% را گزارش نمود (22). در بررسی که توسط ناطق و نفرآبادی درشهر تهران بر روی دختران سنین 25-18 ساله انجام گرفت میزان ایمنی 90% گزارش شده است (23). در مطالعه دیگری که توسط ناطق و مدرس بر روی دختران در سنین20-15 ساله شهر تهران انجام شد میزان حساسیت 8/18 درصد گزارش گردید (24). ناطق و همکاران میزان ایمنی علیه سرخجه در زنان و دختران 25-18 ساله ساکن شهرهای استان آذربایجان شرقی را 95 درصد گزارش کردند (25). در مطالعهای که در شهرستان دزفول نیز انجام گرفت در بین تمامی گروههای سنی 30 درصد از زنان باردار نسبت به سرخجه حساسیت نشان دادند (26).
با توجه به مقدم بودن اصل پیشگیری بر درمان، هدف اصلی از این مطالعه مطلع نمودن دست اندرکاران بهداشت کشور از وضعیت مصونیت نسبت به بیماری سرخجه در شهرستان اهواز در دهه اخیر میباشد. در این مطالعه وضعیت مصونیت نسبت به بیماری سرخجه در زنان باردار شهرستان اهواز در سالهای 78-1368 مورد بررسی و مقایسه قرار گرفت.
مرحله اوّل: در سال 1368 تعداد 300 نفر زنان باردار مراجعه کننده به درمانگاههای شهر اهواز بدون توجه به هفته حاملگی آنها بطور تصادفی از هر گروه سنی انتخاب گردیدند. در هنگام خونگیری از این افراد پرسشنامهای برای هر یک از افراد تکمیل گردید. آزمایش استاندارد وقفه هماگلوتیناسیون بر روی نمونههای سرم این افراد انجام گرفت. در این روش جهت حذف بتالیپوپروتئینهای غیراختصاصی ممانعت کننده سرم از کوئولن شسته شده با اسید و برای جذب و خارج کردن آگلوتینینهای غیر اختصاصی سرم از گلبول قرمز کبوتر استفاده گردید. پس از انجام آزمایش نمونههای سرم تیترهای مختلفی را از 1640-110 نشان دادند. در این بررسی تیتر کمتر از 110 حساس و بالاتر از آن مصون در نظر گرفته شد (26).
مرحله دوم: در سال 78-1377 مجدداً یک نمونه 250 نفری از زنان باردار بدون توجه به هفته حاملگی آنها، از میان چندین درمانگاه زنان و زایمان شهر اهواز به طور تصادفی انتخاب گردیدند. نمونهها به گروههای مختلف سنی تقسیم و خونگیری صورت گرفت. مطابق مرحله قبل اطلاعات مورد نیاز نیز از طریق پرسشنامه جمعآوری شد. جهت تعیین آنتیبادی کلاس IgG ضد سرخجه بر روی تمامی نمونههای سرم افراد آزمایش الیزا انجام گرفت. بر طبق بروشور کیت و با در نظر گرفتن میزان Cut off تعیین شده، جواب آزمایش به دو صورت مثبت ( داشتن مصونیت به سرخجه) و منفی ( حساس به بیماری سرخجه) گزارش گردید (27).
مرحله اول: نتایج حاصل از مرحله اول مطالعه در سال 1368 نشان داد که از 300 زن باردار شهرستان اهواز 22 درصد آنان تیتر آنتیبادی ضد سرخجه کمتر از 110 را نشان دادند. به عبارت دیگر 78 درصد آنان نسبت به سرخجه مصونیت داشتند (26). جدول 1 تعداد و درصد افراد مصون در سنین مختلف را نشان میدهد.
مرحله دوم: بررسی مجدد میزان مصونیت پس از ده سال در سال 1377 و تکمیل آن در سال 1378 نشان داد که از 250 زن باردار مراجعه کننده به درمانگاههای زنان شهرستان اهواز، 230 نفر دارای مصونیت نسبت به سرخجه بوده و تنها در 20 نفر آنتیبادی ضد سرخجه در سرم آنها تشخیص داده نشد (27). به عبارت دیگر 92 درصد زنان باردار در این سال نسبت به سرخجه مصونیت داشتند. جدول 2 تعداد و درصد افراد دارای مصونیت نسبت به سرخجه در سنین مختلف را نشان میدهد.
بررسی آماری نتایج با استفاده از نرم افزار آماری ( ver.10.5 Mini tab) نشان میدهد که با مقدار احتمال نزدیک به صفر (001/0(p< نسبت افراد مصون در این دو دوره یکسان نیستند. به عبارت دیگر مصونیت نسبت به سرخجه در سال 1378 نسبت به سال 1368 افزایش چشمگیری داشته است (نمودار 1).
بعلاوه آزمون تکرار مقایسه مصونیت نسبت به سرخجه در سال 1368 و 1378 در گروههای سنی مختلف نشان داد که در سطح معنیدار 05/0، نسبت افراد مصون در گروههای سنی 25-20، 35-30 و 40-35 در سالهای 68 و 78 اختلاف معنیداری را نشان نمیدهد. گروه سنی 40 سال و بالاتر با توجه به حجم نمونه و عدم اعتبار آزمون در این شرایط، مورد بررسی قرار نگرفت. عدم تفاوت معنیدار در گروه سنی 20-15 سال طی این ده سال (088/0(p> دلالت بر این دارد که احتمالاً سطح مصونیت در این مدت برای نوجوانان افزایش نداشته است.
بیش از صد سال از شناخت ویروس سرخجه به عنوان یک عامل تراتوژن میگذرد و هر ساله تعدادی از نوزادان با ناهنجاریهای مادرزادی گوناگون ناشی از ابتلا مادر در اوایل بارداری به این ویروس بدنیا میآیند. برخی از این نوزادان قبل از بلوغ از بین رفته و برخی دیگر با ناتوانی در فراگیری، ناهنجاریهای رفتاری و کند ذهنی به زندگی خود ادامه میدهند که باعث مشکلات شدید روحی و اقتصادی برای خود فرد، خانواده و جامعه میگردد.
امروزه در اغلب کشورهای دنیا واکسیناسیون به عنوان مؤثرترین ومناسب ترین راه جلوگیری از سندرم سرخجه مادرزادی پذیرفته شده است. بطوریکه در زنان سنین باروری، واکسیناسیون منظم و بالا نگاه داشتن سطح ایمنی نسبت به سرخجه، این بیماری سرخجه و سرخجه مادرزادی را تحت کنترل در میآورند (29،28). در حال حاضر در کشورهای پیشرفته برای انجام واکسیناسیون بر علیه سرخجه مراکزی را ایجاد نمودهاند که پزشکان کلیه حوادث مربوط به این بیماری را به آنجا گزارش میکنند. همچنین به عنوان سیاستی جدید، یک سیستم نظارهگری را برای آگاهی از تغییرات میزان مصونیت در سنین مختلف ایجاد نمودهاند تا در صورت ضرورت تغییراتی در برنامه واکسیناسیون به وجود آوردند (30).
هم اکنون در کشورهای اروپائی طبق برنامه WHO برنامه ایمونیزاسیون علیه سرخجه توسعه پیدا کرده و دست اندرکاران بهداشتی اعتقاد دارند که تا سال 2010 یا حتی زودتر از آن سرخجه مادرزادی به طور کامل کنترل خواهد شد (31). این برنامه در بعضی کشورها نیز موفقیتآمیز بوده است، به عنوان مثال در کشور هلند بوسیله ایمونیزاسیون زنان در سنین باروری نوزادان آنها به خوبی در برابر سرخجه مادرزادی محافظت شدهاند (32). در کشور فنلاند نیز برای کودکان قبل از دبستان در دو نوبت برنامه ایمونیزاسیون انجام میگیرد در نتیجه منجر به مصونیت آنان نسبت به سرخجه می گردد (33). گزارشهایی نیز در افزایش مصونیت نسبت به سرخجه در زنان سنین باروری از کشورهای ایتالیا و سوئیس در دست میباشد (35،34). از سال 1970 در انگلستان دختران جوان مدارس را در سنین 10 تا 14 سالگی مورد واکسیناسیون قرار دادند اما تجربههای حاصل از اپیدمی سال 1986 باعث گردید که برنامه واکسیناسیون با واکسن سه گانه سرخک، اوریون و سرخجه (MMR) در کودکان قبل از دبستانی مورد حمایت بیشتری قرار گیرد (36).
در ایالات متحده آمریکا نیز با تغییراتی در برنامه واکسیناسیون قبلی، دو نوبت واکسن از مجموعه MMR یکی در 15-12 ماهگی و دیگری در سن 6-4 سالگی بر روی کودکان انجام میشود و تلاشهای زیادی نیز برای واکسیناسیون زنان حساس در سنین باروری انجام میگیرد (37). در مطالعاتی که در یک کلینیک واقع در غرب آمریکا انجام گرفت، 1/15 درصد زنان بارداری که واکسینه نشده بودند نسبت به سرخجه مصونیت داشتند (38). در شیلی نیز مصونیت 94 درصد از نوجوانان و زنان سنین باروری نسبت به سرخجه گزارش شده که بدنبال آن در این کشور عدم ضرورت واکسیناسیون به عنوان برنامههای بعدی پیشنهاد شده است (39).
برنامههای واکسیناسیون ممکن است در بعضی از کشورها با موفقیت کامل صورت نگرفته باشد. به عنوان مثال علیرغم استفاده از واکسیناسیون در کشور هنگکنگ هنوز 11-8 درصد از زنان در سنین باروری و نیز 14 درصد کارکنان بخشهای زنان و زایمان نسبت به سرخجه حساسیت دارند که ضرورت ایجاد تغییرات در برنامههای ایمونیزاسیون این کشور را نشان میدهد (40).
افرادی که بطور طبیعی به سرخجه مبتلا شده و یا واکسینه میشوند ممکن است به عفونت مجدد سرخجه دچار شوند. در جریان بروز عفونت مجدد توانستهاند ویروس سرخجه موجود در ترشحات تنفسی را کشت دهند. در طی عفونت مجدد مادر، ممکن است جنین نیز آلوده شود (1). در هر صورت احتمال بوجود آمدن ناهنجاریهای مادرزادی در پی عفونت مجدد نکتهای است که در برنامهریزیهای واکسیناسیون هر جامعه باید مورد توجه قرار گیرد. اصولاً عاقلانهترین راه بدون در نظر گرفتن سابقة ابتلاء زن حامله به سرخجه و یا واکسینه کردن علیه آن، خودداری از تماس با بیماران مبتلا به سرخجه به ویژه سرخجه مادزادی در تمام دوران حاملگی بخصوص سه ماه اول میباشد.
در مطالعه حاضر نتایج غفوریان و همکاران (26) و نیک پی (27) مورد بررسی و مقایسه قرار گرفته که این مقایسه نشان میدهد سطح مصونیت نسبت به سرخجه در بین زنان باردار شهرستان اهواز حدود 14 درصد افزایش یافته است. این افزایش بطور معنیداری بیانگر بالا رفتن سطح ایمنی نسبت به سرخجه می باشد (001/0p< ). این افزایش میتواند ناشی از شرایط آب و هوایی، جغرافیایی، تراکم جمعیت، وضعیت اقتصادی و بهداشتی-افزایش زنان شاغل در شهرستان اهواز باشد که لازم است مورد توجه مسئولین قرار گیرد. البته واکسیناسیون های پراکنده نیز ممکن است در این افزایش مؤثر بوده باشد.
یکی از توصیههای غفوریان و همکاران (26) پیشنهاد واکسیناسیون همگانی برای دختران جوان شهرستان اهواز بود. با توجه به نتایج جدید (1378) به نظر میرسد واکسیناسیون همگانی دختران جوان در حال حاضر ضروری نمیباشد. با این وجود برای جلوگیری از بروز سرخجه در مادران باردار و به دنبال آن سرخجه مادرزادی بهتر است نکات زیر مورد توجه قرار گیرد:
لازم است آزمایش سرولوژیک سرخجه قبل از ازدواج و یا حداقل قبل از حاملگی و سپس واکسینه کردن افراد حساس در بعضی از مراکز کشور گسترش یابد. همچنین آگاهی دادن به دختران جوان دبیرستانها در رابطه با عواملی مانند سرخجه و نیز مسئله ناهنجاریهای مادرزادی ناشی از آن، میتواند در کاهش سرخجه مادرزادی مفید باشد. پیشنهاد میشود که زنان غیرمصون پس از زایمان و قبل از ترک بیمارستان علیه سرخجه واکسینه شوند. البته ضروری است این افراد تا حداقل سه ماه بعد از واکسینه شدن از حاملگی مجدد جلوگیری کنند. علاوه بر این پیشنهاد میگردد که کارکنان بیمارستانها یا درمانگاههائی که دارای تماس بیشتری با بیماران مبتلا به سرخجه بوده و میتوانند عامل انتقال به مادران باردار باشند بر علیه سرخجه واکسینه شوند.
لازم به ذکر است که نتایج مطرح شده در این مقاله مربوط به سالهای اخیر شهرستان اهواز بوده و برای یک نتیجهگیری بهتر بررسی وضعیت مصونیت نسبت به سرخجه در سالهای آتی ضروری است.
بدینوسیله از همکاری درمانگاههای هفده شهریور، امیرکبیر و آزمایشگاه جهاد دانشگاهی جهت جمعآوری نمونهها و نیز خانم دکتر راضیه محمد جعفری متخصص زنان که تعدادی از این نمونهها را در اختیار اینجانب قرار دادهاند، تشکر و قدردانی میگردد.