کودکان سرمایه‌های فردای جامعة بشری هستند. براساس نتایج پژوهشهای مختلف وزن هنگام تولد یکی از عوامل اصلی تعیینکننده بقاء رشد جسمانی و مغزی آینده کودک بوده و نشانه معتبری از رشد داخل رحمی می‌باشد (3-1). از آن جهت که کم وزنی در هنگام تولد منجر به مرگ و میر، ازدیاد معلولیت‌ها و بیماریها در دوران کودکی می‌شود، شناخت عوامل موثر بر کم وزنی و بر طرف کردن این عوامل بسیار حائز اهمیت است (4).
بر اساس نتایج گروهی از پژوهشگران سن، وزن مادر، تعداد بارداریها، شغل مادر، سابقة تدخین، رتبه تولد، طول دوران بارداری و سابقة به دنیا آوردن فرزند زنده کم وزن نسبت مستقیم با وزن هنگام تولد دارد
(7-5). گروه دیگر وضعیت نامطوب اجتماعی- اقتصادی، وضعیت بد تغذیه مادر و عدم تکافوی برخی مواد مغذی، پائین بودن سطح هموگلوبین و هماتوکریت خون مادر، فشار خون بارداری، دو قلو بودن نوزاد، بیسواد بودن مادر، بیماریهای مزمن مادر و مصرف الکل را نیز از علل دیگر کم وزنی نوزاد بر شمرده‌اند
(14-8). همچنین نتایج مطالعات دیگر نشان داده‌اند که افزایش ناکافی وزن مادر در دوران بارداری منجر به زایمان نوزاد کم وزن می‌گردد(19-15). مسئله افزایش وزن در دوران بارداری به عوامل متعددی از قبیل قد، وزن قبل از بارداری، تعداد زایمانهای قبلی، فعالیت فیزیکی، سابقه تدخین، مصرف الکل و فشار خون او بستگی دارد(25-20).
با توجه به اینکه در کشور ایران تا کنون مطالعات محدودی در زمینه ارتباط اضافه وزن در بارداری با وزن نوزاد در هنگام تولد انجام گرفته است و در این مطالعات متغیرهای مخدوشکننده شناخته شده از قبیل وزن قبل از بارداری، سن مادر، تعداد زایمانهای قبلی، وجود بیماریهای مزمن و عوامل خطرزا در بارداری، طول دوران بارداری، استفاده از سیگار و الکل، سابقه سقط و مردهزایی کنترل نگردیده بودند، انجام این مطالعه که در آن کلیه متغیرهای مذکور ضمن جمعآوری دادهها و بعضاً تجزیه و تحلیل دادهها کنترل گردیدند، ضروری به نظر رسید.
برای انجام این پژوهش 12 خانه بهداشت از بین خانههای بهداشت شهرستان کرمان به صورت تصادفی انتخاب و در هر خانه بهداشت کلیه پروندههای مربوط به مادرانی که از فروردین 1368 لغایت مهرماه 1380 اولین زایمان خود را داشته (جمعاً 487 نفر) و دارای کلیة شرایط زیر به منظور تعیین رابطة اضافه وزن دوران بارداری با وزن نوزاد هنگام تولد مورد بررسی قرار گرفتند. پروندة مادرانی که حتی از یکی از ویژگیهای زیر برخوردار نبودند، از مطالعه حذف گردیدند:
الف)مادرانی که اولین زایمان آنها بود.
ب)تک قلوزا بودند.
ج)مادران از سلامت کامل برخوردار بودند (فاقد بیماریهای مزمن و عوامل خطرزا در رابطه با بارداری).
د)از نظر استفاده از مواد غذایی در دوران بارداری منعی نداشتند.
هـ)سابقه سقط یا مردهزائی نداشتند.
و)سابقة استفاده از سیگار، قلیان، توتون و الکل در دوران بارداری نداشتند.
ز)در فاصله سنی 35-18 سال بودند.
ح)طول دوره بارداری آنها بیشتر از 38 هفته بود (عدم زایمان زودرس).
به کمک اطلاعات درون پروندههای مادران واجد شرایط، فرمهایی که برای این پژوهش تدوین شده بود در خانههای بهداشت تکمیل گردید.
در این فرمها علاوه بر سؤالاتی که پروندههای مادران واجد شرایط را مشخص مینمود، جنس نوزاد، سطح سواد مادران، شغل مادران، وضعیت حمل آنان (طبیعی یا سزارین)، نوع ازدواج (خویشاوندی یا غیرخویشاوندی)، وزن مادر در شورع بارداری، وزن مادر در زمان وضع حمل و وزن نوزاد در هنگام تولد نیز ثبت گردید. ضمناً برای وزن نمودن مادران و نوزادان در تمام خانههای بهداشت تحت بررسی از ترازوهای استاندارد و یکسان استفاده گردید. به طور معمول این ترازوها روزانه توسط بهورزان تنظیم و کنترل میشدند و اطلاعات با دقت در پروندهها ثبت میگردید.
دادهها پس از جمعآوری و کنترل مجدد توسط نرمافزار SPSS با استفاده از آزمونهای مجذور کای، آنالیز واریانس و رگرسیون مرحله‌ای مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند.
بر اساس نتایج این تحقیق، حدود 53% نوزادان تحت بررسی پسر و بقیه دختر بودند. حدود 8% مادران بیسواد، 32% تحصیلات در حد ابتدایی، 37% تحصیلات دوره راهنمایی،20% تحصیلات متوسطه و 1% تحصیلات دانشگاهی داشتند. حدود 94% مادران خانهدار و تنها 6% شاغل بودند. حدود 78% مادران در اولین زایمان به صورت طبیعی و بقیه به صورت سزارین وضع حمل نمودند. حدود 34% مادران تحت بررسی ازدواج خویشاوندی و بقیه ازدواج غیرخویشاوندی داشتند.
حدود 10% مادران در شروع بارداری زیر 45 کیلوگرم،23% بین 49-45 کیلوگرم، 21% بین 54-50 کیلوگرم،
22% بین 59-55 کیلوگرم، 12% بین 64-60 کیلوگرم، 7% بین 69-65 کیلوگرم و 5% بیش از 70 کیلوگرم وزن داشتند. حدود 8% مادران در طول بارداری کمتر از 5 کیلوگرم اضافه وزن داشتند. 24% بین 7-5 کیلوگرم،
26% بین 9-7 کیلوگرم، 23% بین 11-9 کیلوگرم، 12% بین13-11 کیلوگرم و 7% بیش از 13 کیلوگرم اضافه وزن داشتند(جدول 1). حدود 4% نوزادان تحت بررسی در هنگام تولد کمتر از 5/2 کیلوگرم، 6% 5/2 کیلوگرم، 22% بین 3-5/2 کیلوگرم،50% بین 5/3-3 کیلوگرم و 18% بیش از 5/3 کیلوگرم وزن داشتند.
جدول 2 شاخصهای مرکزی و پراکندگی وزن شروع و پایان بارداری، اضافه وزن در طول بارداری و همچنین وزن نوزادان آنها را هنگام تولد نشان می‌دهد. میانگین وزن شروع بارداری و اضافه وزن دوران بارداری در مادرانی که نوزادان آنان پسر بود تفاوتی با مادران دارای نوزاد دختر نشان نداد. ولی میانگین وزن نوزادان پسر به طور معنیداری (حدود 70 گرم) بیشتر از نوزادان دختر بود(05/0P<).
در حالی که میانگین وزن شروع بارداری و همچنین وزن نوزاد مادران خانهدار و شاغل تفاوتی نداشت، ولی اضافه وزن دوران بارداری در زنان خانهدار به طور معنیداری (حدود 3/1 کیلوگرم) بیشتر از شاغلین بوده است(05/0P<). زنانی که زایمان آنان به سزارین ختم شده بود از نظر اضافه وزن در دوران بارداری و وزن نوزاد به هنگام تولد با زنانی که طبیعی وضع حمل نمودند تفاوتی نداشتند. ولی وزن شروع بارداری زنانی که سزارین شدند به طور معنیداری (حدود 6/2 کیلوگرم) بیشتر از مادرانی بود که به صورت طبیعی زایمان کردند(01/0P<). وزن شروع بارداری و وزن نوزاد در زمان تولد با سطح سواد مادران همبستگی مثبتی را نشان داد، بطوریکه میانگین وزن شروع بارداری مادران بیسواد حدود 51 کیلوگرم، مادران با تحصیلات ابتدایی 54 کیلوگرم، مادران با تحصیلات راهنمایی 55 کیلوگرم، مادران با تحصیلات متوسطه 56 کیلوگرم و مادران با تحصیلات دانشگاهی 63 کیلوگرم بود. میانگین وزن نوزاد زنان بیسواد و کم سواد حدود 3 کیلوگرم و میانگین وزن نوزادان زنان با تحصیلات متوسطه و دانشگاهی حدود 14/3 کیلوگرم بود
(05/0P<). نتایج نشان داد که اضافه وزن دوران بارداری و وزن نوزادان طی 13 سال اخیر(80-1368) تعییری نیافته و تنها وزن شروع بارداری افزایش مداومی را نشان داده است (از 53 کیلوگرم به 56 کیلوگرم).
وزن نوزاد در هنگام تولد با وزن شروع بارداری ارتباط معنیداری داشت. به طوری که وزن نوزاد مادران با وزن شروع بارداری زیر 45 کیلوگرم بوده اند، 9/2 کیلوگرم بود، وزن نوزاد مادران با وزن شروع بارداری بین 49-45 کیلوگرم، 3 کیلوگرم، وزن نوزاد مادران با وزن 54-50 کیلوگرم 11/3 کیلوگرم و نهایتاً وزن نوزاد مادران با وزن بیش از 55 کیلوگرم 14/3 کیلوگرم بود.
جدول 3 ضرایب همبستگی بین سه متغیر وزن شروع بارداری، اضافه وزن دوران بارداری و وزن هنگام تولد با یکدیگر را نشان می‌دهد، از این میان تنها ضریب همبستگی وزن شروع بارداری با وزن هنگام تولد معنیدار است(01/0P<).
در حالی که سطح تحصیلات، شغل، وزن در شروع بارداری، اضافه وزن در طول بارداری و جنس نوزاد با وزن نوزاد در هنگام تولد ارتباط معنیداری داشتند، اما در آزمون آماری رگرسیون مرحله‌ای تنها وزن در شروع بارداری و سطح تحصیلات آنان به عنوان پیشگوی مناسب وزن نوزاد در هنگام تولد، معنیدار بودند.
براساس نتایج حاصل از این مطالعه حدود 10% نوزادان متولد شده وزن 5/2 کیلوگرم یا کمتر از آن را داشتند که با آمارهای کل کشور همخوانی دارد (6-5). اضافه وزن مادران تحت بررسی در طول بارداری به طور متوسط در این پژوهش 8/8 کیلوگرم بود که در مقایسه با کشور چین (در حدود 5/11 کیلوگرم) و استانداردهای بین المللی (حدود 5/12 کیلوگرم) فاصله زیادی وجود دارد(27-26).
بر اساس این مطالعه اضافه وزن دوران بارداری ارتباطی با وزن نوزادان نداشت و این بر خلاف یافته‌های بسیاری از پژوهشهای انجام شده در این زمینه می‌باشد(19-15). احتمالاً دلیل این تفاوت ناشی از آن است که افزایش وزن در دوران بارداری و وزن نوزاد در هنگام تولد هر دو به عوامل متعددی از قبیل وزن قبل از بارداری، سن مادر، تعداد زایمان، فاصله بین بارداریها، بیماریهای دوران بارداری و منبع تغذیه‌ای مادران در دوران بارداری و شرایط روحی و روانی آنان بستگی دارند(24، 21-20). از آنجائیکه در این پژوهش کلیه متغیرهای مخدوشکننده کنترل گردیدند، نقش افزایش وزن در دوران بارداری بر روی وزن نوزاد بهتر مشخص گردیده است.
نتایج این تحقیق نشان داد که وزن نوزادان پسر به طور معنیداری بیشتر از دختران و وزن نوزاد زنان شاغل بیشتر از زنان خانهدار بود. در صورتی که بر اساس نتایج سایر مطالعات نوزادان زنان شاغل کم وزن‌تر از زنان غیر شاغل بودند(10).
در این پژوهش اضافه وزن در زنان شاغل دوران بارداری به طور معنیداری کمتر از زنان غیر شاغل بود که این احتمالاً به دلیل تحرکات فیزیکی بیشتر زنان شاغل نسبت به غیرشاغلین است.
نتایج حاصل از آنالیز رگرسیون مرحله‌ای نشان داد که از بین متغیرهای مورد بررسی تنها وزن شروع بارداری و سطح تحصیلات مادران به عنوان پیشگوی مناسب وزن نوزادان در هنگام تولد معنیدار هستند که با نتایج سایر مطالعات همخوانی دارد(32-28).
با توجه به افزایش روز افزون سطح تحصیلات مادران، امید است در آینده‌ای نزدیک شاهد کاهش تولید نوزادان با وزن کم باشیم. نتایج این پژوهش اهمیت وزن مادر در شروع بارداری را به عنوان شاخصی برای تعیین مادرانی نشان می‌دهد که در معرض خطر تولد نوزاد با وزن کم میباشند. متعاقب شناسایی این مادران، آموزشهای لازم به آنان داده شود و از آنان مراقبتهای بیشتری به عمل آید.
محدودیتهای پژوهش: از محدودیتهای این مطالعه میتوان به ناقصبودن اطلاعات تعداد محدودی از پروندههای خانههای بهداشت تحت بررسی را ذکر نمود که منجر به حذف آنان از مطالعه گردید. پیشنهاد می‌شود برای دستیابی به نتایج دقیقتر این مطالعه با حجم نمونة بیشتری انجام گیرد.
از جناب آقای دکتر افلاطونیان و جناب آقای دکتر فکری معاونین محترم بهداشتی و پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی، درمانی کرمان به جهت حمایت بیدریغ آنان در انجام این پژوهش نهایت تشکر و قدردانی می‌گردد.
