عموماً نوجوانی یکی از دوره‌های بسیار مهم زندگی محسوب می‌شود و در واقع مرحله انتقالی از کودکی به بزرگسالی است. این مرحله بینابینی با تغییرات مهم فیزیکی، روانی، روحی و اجتماعی همراه می‌باشد که روی عملکرد اجتماعی و جنسی در دوران بزرگسالی تاثیر به سزایی دارد. بدیهی است که برخورداری از یک مرحله انتقالی سالم باروری جنسی،بستگی زیادی به وسعت اطلاعات ، نوع نگرش و رفتارهای کسب شده در دوران نوجوانی به خصوص در دوره‌های میانی و پایانی دوره نوجوانی یعنی از 15 تا 19 سالگی دارد. نیازهای بهداشت باروری نوجوانان و جوانان هم در سطح بین‌الملی در کنفرانس‌های اخیر جمعیت و توسعه و هم در سطح ملی بیش از پیش مورد توجه واقع شده است.عوامـل‌متعـددی‌از‌جملـه‌کـاهش‌سن‌بلوغ،افزایش‌سن ازدواج، توسعه دستاوردهای آموزشی، دسترسی به رسانه‌های جهانی و تغییرات ارزشهای فرهنگی جوانان ازدواج نکرده، همگی جوانان را در معرض ایده‌ها و افکاری قرار می‌دهد که بر روی زندگی باروری و جنسی آنها تاثیر می‌گذارند(1).
شواهدی وجود دارد که در ایران، همزمان با کاهش سن بلوغ ، سن اولین ازدواج به طور چشمگیری افزایش یافته است. به عنوان مثال، بین سالهای75- 1365 ، در حالیکه 5/33 % دختران نوجوان سنین 15 تا 19 ساله در سال 1365 ازدواج کرده بودند، این نسبت در سال 1375 به 19% کاهش یافته است.کاهشی 15 درصدی و یا به طور نسبی کاهشی 44 درصدی در طی دورة 10 ساله در نوجوانان ازدواج کرده اتفاق افتاده است(2). به عبارت دیگر میانگین سن ازدواج در سال 1365 در بین دختران و پسران به ترتیب 8/19 و 6/23 سالگی گزارش شده بود؛ در حالیکه در سال 1375 این ارقام به ترتیب به 4/22 و 6/25 سال افزایش یافته است (3). این واقعیت شکاف زمانی بزرگی را بین بلوغ وازدواج نشان می‌دهد. فقدان آگاهی و اطلاعات صحیح و مهارتهای زندگی در پیشگیری از رفتارهای پرخطر در طی این دوران می‌تواند بهداشت باروری نوجوان را تهدید کند که در نتیجه به ارتباطات بین شخصی و اجتماعی او لطمه وارد ساخته و نوجوان را در معرض تماسهای حفاظت نشــده و پـرخطــر ،تبعیـض، اجبـار در تمـاس جنسـی، حـاملگـی نـاخـواستـه‌و‌سقطهـای‌نـامطمئن قرارمی‌دهد.
مطالعه و تحقیق پیرامون وضعیت بهداشت باروری نوجوانان و نیازهای این گروه در زمینه بهداشت باروری در ایران به دلایل مختلفی حائز اهمیت می‌باشد. بخش اعظمی از جمعیت کشور ما ( یعنی بالغ بر نیمی از جمعیت) را افراد زیر 25 سال تشکیل می‌دهند. در کل ساختار جمعیتی در کشورهای مدیترانه شرقی از سایر نقاط جهان،جوانتر می‌باشد. تخمین زده می‌شود که بالغ بر 60% جمعیت، زیر 25 سال و بالغ بر50% ، زیر 20 سال سن دارند.
به‌عنوان‌مثال در ایران، تخمین زده می‌شود که نوجوانان 19-10 ساله، 26% و نوجوانان و جوانان سنین 24 - 10 ساله،35%جمعیت‌را‌تشکیل‌می‌دهند. بر اساس سرشماری کشوری جمعیت در سال 1375،حدود10میلیون نوجوان سنین 19-10 ساله و 21 میلیون جوان(24 - 10 ساله) در ایران گزارش شده است(3) .
از سوی دیگر علیرغم این واقعیت که بخش مهمی از جمعیت ایران را نوجوانان تشکیل می‌دهند در مورد وضعیت و نیازهای بهداشت باروری این گروه‌های جوان اطلاعات بسیار اندکی در دسترس می‌باشد. مطالعات اندکی به طور کامل به جستجوی وضعیت بهداشت باروری و جنسی دختران و پسران نوجوان در ایران پرداخته‌اند؛ اما به دلیل برخی از حساسیت‌های فرهنگی، این تحقیقات به بعضی ازموضوعات کم حساسیت مانند"بلوغ در دختران" و "نظریات و نگرش آنها نسبت به تنظیم خانواده" منحصر گردیده است (4). موضوعات‌حساس‌تر مانند اطلاعات، نگرش و رفتارهای پرخطر آنان نسبت به بهداشت جنسی و باروری و بیماریهای مقاربتی بیشتر به صورت مقولات منع شده و کنار گذاشته شده در آمده است.
علیرغم‌علاقه‌و‌توجه‌مسئولین‌بهداشتی،طرح‌های محدودی در دسترس می‌باشند که پاسخگوی نیازهای اطلاعاتی و خدماتی بهداشت باروری این جمعیت جوان در ایران باشند. طی سالهای اخیر سیاستگزاران سیستم بهداشتی در کشور، نیاز به طراحی چنین برنامه‌های در برگیرندة نیازهای جوانان را بیش از پیش احساس کرده‌اند و در سیاستها و طرح‌های خود راههایی را برای برآوردن این نیازها به گونه‌ای قابل قبول و به طریقی حساس و متناسب با فرهنگ، جستجو می‌کنند؛ اما توسعه این گونه فعالیتها و برنامه‌های مناسب به علت فقدان اطلاعات در مورد نیازهای بهداشت باروری و جنسی این گروه مسلماً با مشکل مواجه خواهد شد.
حساسیت‌های‌فرهنگی-اجتماعی‌درایران،بررسی بسیاری از موضوعات حساس در بین جوانان ازدواج نکرده را با مشکل مواجه می‌سازد که این امر به‌خصوص‌در‌مورد دختران جوان ازدواج نکرده بیشتر مشهود است. برای پاسخگویی به این نیاز،مطالعه‌ای برروی پسران نوجوان 15 تا 18 ساله تهرانی طراحی و اجرا شد.در این مطالعه، آگاهی، نگرش و عملکرد آنان در زمینه فیزیولوژی باروری،روشهای پیشگیری،بیماریهای مقاربتی و ایدز، مقبولیت روابط با جنس مخالف یا عدم مقبولیت آن و رفتارهای باروری و جنسی سنجیده شد.
این تحقیق در تیرماه سال1381 بر اساس نمونه‌گیری تصادفی خوشه‌ای با مراجعه به درب خانوار‌های شهر تهران و پرسشگری از پسران نوجوان 15 تا 18 ساله انجام‌گردید.قبل‌ازاجرای‌طرح، چهار جلسه بحث گروهی با پسران نوجوان 18-15 ساله برگزار گردید. جلسات فوق برای پسران نوجوانی که در یکی از مراکز فرهنگی – تفریحی و ورزشی حضور یافته و داوطلب شرکت در طرح بودند برگزار شد.
دامنه تغییرات سنی 15 تا 18 سال و رضایت آنها شرط شرکت درجلسات فوق بود. جلسات در همان محل برگزار گردید. نتایج حاصل از جلسات فوق نشانگر مقبولیت سئوالات مرتبط با بهداشت باروری و جنسی در میان نوجوانان و احساس نیاز به طراحی و اجرای چنین مطالعه‌ای بود و همچنین راهکارهایی را جهت اصلاح پرسشنامه نهائی ارائه نمود.
شهر تهران به پنج منطقه شمال،جنوب، شرق، غرب و مرکز تقسیم بندی و تعدادی خوشه از هر منطقه متناسب با جمعیت هر منطقه به طور تصادفی انتخاب گردید. نمونه انتخاب شده به روش فوق با خطای کمتر معرف جامعه واقعی تهران خواهد بود. هر خوشه شامل تعداد10 خانوار دارای فرزند پسر نوجوان 18-15 ساله بود.ابزارجمع‌آوری اطلاعات پرسشنامة دارای 73 سئوال بود که توسط نوجوانان تکمیل شد. پرسشنامه فوق از پرسشنامه استاندارد سازمان جهانی بهداشت استخراج گردیده و متناسب با فرهنگ جامعه ایرانی و اهداف مطالعه در آن تغییراتی داده شد و سئوالات حساس حذف شده و نهایی گردید؛ لذا لزومی به سنجش پایایی پرسشنامه نبود. ولی روایی محتوایی پرسشنامه با استفاده از نظرات صاحبنظران مختلف سنجیده شد. پرسشنامة حاوی بخش‌های گوناگون، پس از کسب اجازه از والدین و خود نوجوانان و امضا فرم رضایت‌نامه، توسط نوجوانان تکمیل شد. تمام جوانب رازداری در این مطالعه منظور گردیده است؛ بطوریکه نوجوان بدون نوشتن نام خود، پرسشنامة تکمیل شده را در جعبه دربسته‌ای قرار می‌داد.
بخش‌های مختلف پرسشنامه عبارت بودند از بخش حاوی مشخصات خانوادگی (33 سئوال)، بخش آگاهی از بهداشت باروری و منبع کسب آگاهی (6 سئوال)، بخش اعتقاد در زمینه روابط نوجوانان (9 سئوال)، بخش‌آگاهی‌از‌روشهای‌جلوگیری از بارداری (17سئوال)، بخش اطلاعات پیرامون بیماریهای مقاربتی (12 سئوال)، و بخش اطلاعات در مورد روابط نوجوانان (12 سئوال). در کل از 1500 نوجوانی که به آنها مراجعه شد 50 نفر در مطالعه شرکت نکردند یا والدین اجازه شرکت آنها را ندادندو‌از‌‌بین1450 مورد باقیمانده 65، پرسشنامه دچار نقص و اشکال بود و در نهایت تعداد 1385 نمونه به طور موفقیت‌آمیزی، پرسشنامه‌ها را تکمیل نمودند. پس از ورود اطلاعات پرسشنامة 1385نوجوان در برنامه نرم‌افزاری11-SPSS ، تجزیه و تحلیل داده‌ها با استفاده از جداول و تستهای آماری Manwitny و χ2 صورت گرفت .
آگاهی نسبت به فیزیولوژی باروری در این مطالعه از مجموع نمرات داده شده به جوابهای صحیح به سه سئوال زیر سنجیده شد:
1- ممکن است یک دختر به دنبال اولین تماس جنسی حامله شود؟ (جواب صحیح : بلی )
2- رشد یک دختر بعد از اولین تماس جنسی متوقف می شود؟( جواب صحیح : خیر)
3- احتمال باردار شدن یک دختر زمانیکه در اواسط یک دوره قاعدگی (که اغلب 28 روز دارد) مقاربت کند بیشتر است؟( جواب صحیح : بلی )
برای جواب درست هر سئوال نمره 1+ ، جواب نمی‌دانم نمره صفر و جواب غلط نمره 1- در نظرگرفته شد و طیف جواب ها از 3- تا 3+ متغیر بود. نمرات بین 3- و صفرآگاهی ضعیف، نمره 1 آگاهی متوسط و نمره 2 و 3 به عنوان آگاهی خوب منظور گردید. همچنین آگاهی در خصوص انـواع روشهـای پیشگیـری بـر اسـاس نمـرات
اختصاص یافته به انواع روشهـای پیشگیـری (10روش)
محاسبه گردید؛ بطوریکه از نمره صفر تا 10 متغیر می‌باشد.اطلاع از1یا 2 روش پیشگیری، آگاهی متوسط، اطلاع از 3 یا 4 روش، اطلاع خوب و اطلاع از 5 یا بیش از 5 روش به عنوان اطلاع بسیار خوب منظور شد.
میزان آگاهی نسبت به کاندوم بر اساس پاسخ به سه سئوال زیر محاسبه گردید:
1- آیا کاندوم‌را می‌توان بیش از یک بار استفاده کرد؟
( جواب صحیح : خیر )
2- آیا‌کاندوم‌از بیماریهای مقاربتی پیشگیری می‌کند؟ ( جواب صحیح : بلی )
3- آیا کاندوم روش موثر پیشگیری از بارداری است ؟ ( جواب صحیح : بلی )
مجموع نمرات آگاهی نوجوانان نسبت به سه سئوال فوق از نمره3 (جواب صحیح به هر سه سئوال) تا 3- (جواب غلط به هر سه سئوال) متغیر بود. نمره بین صفر و 3- آگاهی ضعیف، نمره 1 آگاهی متوسط و نمره 2و 3 به عنوان آگاهی خوب منظور شد .
میزان آگاهی نوجوانان نسبت به بیماریهای مقاربتی وایدز بر اساس آشنا بودن با نام بیماریهای مقاربتی و ایدز و همچنین پاسخ صحیح به سئوالات مربوط به موارد زیر سنجیده شد:
1- درمان پذیری بیماری ایدز
2- ظاهر سالم در فرد مبتلا
3- علائم بیماری مقاربتی در مرد
4- علائم بیماری مقاربتی در زن
نگرش نوجوانان نسبت به عدم مقبولیت روابط با جنس مخالف قبل از ازدواج بر اساس پاسخ به 9 سئوال نگرشی سنجیده شد. پاسخ سئوالات فوق بر اساس مقیاس کدگذاری 5 شماره‌ای لیکرت طراحی شده بود. سئوالات به نحوی بودند که با توجه به مفهوم کلی مجموع9سئوال،نمره های 1 و 2 هر سئوال ، نشاندهنده نظر موافق و یا تا حدی موافق با عدم مقبولیت اینگونه روابط؛ نمره 3 بدون نظر و نمره‌های 4 و 5 تا حدی مخالف یا کاملاً مخالف با عدم مقبولیت روابط فوق می‌باشد.
عملکرد نوجوانان با توجه به سابقه داشتن تماس جنسی، مراجعه به مراکز درمانی در صورت مواجهه با علائم بیماریهای مقاربتی و پشیمانی پس از تماس جنسی ارزیابی گردید. رفتارهای پرخطر جنسی نیز بر اساس‌عدم استفاده از روشهای پیشگیری به خصوص کاندوم در تماسهای جنسی و داشتن بیش از یک شریک جنسی ارزیابی گردید.
تعداد 1385 پسر نوجوان 18-15 ساله در این بررسی مورد‌پرسشگری‌قرار‌گرفتند.میانگین‌سن آنان1/16/16 سـال بـود. 3/76 % نوجوانـان در زمان مطالعه مشغول تحصیل در مـدارس روزانه، 4/4% مشغول به تحصیل در مـدارس شبانـه بودنـد و 3/19% به تحصیل اشتغـال نـداشـتـنـد.میـانـگیــن سـن تـرک تحـصیـل یـا اتـمـام تـحصیـل9/18/15 بـود. 7/97% نـوجـوانان مسلمان و 5/1% مسیحـی و بقیـه تـابـع سـایر ادیان بودند .6/42% نوجوانان نقش مذهب را در زندگی خیلی مهم و 1/37%، آن را مهـم، 4/15% تاحدی مهـم و 9/4 % بـدون اهمیت دانستند.
نوجوانان مسلمان به طور معنی‌داری نقش مذهب را در زندگی نسبت به نوجوانان سایر ادیان بیشتر می‌دانستند (p < 0.0001). درخصوص در میان گذاشتن مسائل مهم با پدر، از بین نوجوانانی که پدرشان در خانواده حضور دارد، برای 2/19% آنها خیلی راحت و4/27% راحت،برای 1/32%متوسط،برای1/12%مشکل‌و برای 2/8% نوجوانان خیلی مشکل بود و 9/0% اعلام کردند که اصلاً صحبت نمی‌کنند. فقط 3/11% نوجوانان اظهار داشتند که اغلب مسائل جنسی یا روابط با جنس مخالف را با پدر خود در میان می‌گذارند. درحالیکه1/20% ندرتاً و6/68% هرگز اینگونه مسائل را با پدر خود در میان نمی‌گذارند.در بین نوجوانانی که با مادر خود زندگی می‌کنند در میان گذاشتن مسائل مهم با مادر در 9/30% موارد خیلی راحت،در9/33% موارد راحت،برای 4/24% متوسط، برای 1/6% مشکل و برای 4/4% خیلی مشکل بود و3/0% اعلام کردند که با مادرخود صحبت نمی‌کنند. 1/12% نوجوانان اغلب،7/24% ندرتاًو2/63% هرگز مسائل جنسی یا روابط با جنس مخالف را با مادرخود در میان نمی‌گذارند. 158 نوجوان با یکی یا هر دوی والدینشان زندگی نمی‌کردند که دلیل آن در19% موارد طلاق، 8/53% موارد فوت، 6/0% جدایی موقت، 6/7% ماموریت شغلی و 19% به دلیل سایر علل بود.27% نوجوانان به ماهواره و3/34% آنان به اینترنت دسترسی داشتند. 8/12% آنان سیگار می‌کشیدند و 2/1% مواد مخدر مصرف‌می‌کردند.
6/21 % نوجوانـان مورد بررسی ، مهمترین منبع کسب اطلاعـات در مـورد بلـوغ (تغییرات جسمی و روانی) را معلــم ذکــر کـرده‌انـد و در 8/14% منبــع تــرجیحـی، دوست بیـان شـده اسـت. درحـالـیکـه مـهمتـرین منبـع کسـب اطـلاعـات در مـورد روابـط بـا جنس مخالـف و بــهداشـت جنســی، دوســت (25%) ، و نـیــز مـنبــع تـرجیحی، دوست 3/16%،بیان شده‌است(جدول‌شماره1).
درمجموع،درصدزیادی‌‌از نوجوانان (1/51% ) در مـورد فیزیـولــوژی بـاروری اطـلاعـات ضعیفی دارندو فقـط 2/21% اطلاعـات خـوب دارنـد(جـدول‌شمـاره2).6/12% نـوجـوانان نسبـت به روشهـای پیشگیــری از بارداری هیچگـونه اطلاعـی نـداشتند،1/33% اطلاعـات متـوسـط، 4/25% اطــلاعــات خـوب و 8/28% اطــلاعــات‌بسیــار خــوب داشتنـد.از بیـن روشـهای پیشگیــری، دو روش کـانـدوم‌و‌قـرص‌بـه‌تـرتیب‌روشهـایـی‌بودنـد‌که‌با 2/72% و 58 % ، نوجوانـان بیشتریـن شناخت را از آنها داشتند (جدول‌شماره3).
اما فقط 8/54% آنان می‌دانستند که نباید کاندوم را بیش از یکبار مصرف کرد و یا فقط 4/42% آنان کاندوم را وسیله‌ای برای پیشگیری از بیماریهای مقاربتی می‌شناختند و تنها 53% کاندوم را یک روش موثر جلـوگیـری از بـارداری می‌دانستنـد (جـدول شمـاره 4).
7/94 % نـوجـوانـان نام بیماریهای مقاربتی و ایـدز را شنیده بودند؛ ولی تنها 7/20% از آنان اظهار داشتند که ایدز درمان دارد و 1/23% از ظاهر سالم در افراد مبتلا به ایدز مطلع نبودند. درکل در مورد علائم بیماریهای مقاربتی در مرد و زن نیز اطلاعات ضعیفی داشتند؛ بطوریکه تنها 3/28% و 2/21% به خروج چرک و خون از آلت تناسلی به عنوان علائم بیماری مقاربتی به ترتیب در مرد و زن آگاه بودند و تنها 2/34% و 4/19% به درد و سوزش در موقع ادرار کردن به عنوان علائم بیماری مقاربتی به ترتیب در مرد و زن آگاهی داشتند . همچنین 2/28% و 21% به زخم و ضایعه روی آلت تناسلی به عنوان علائم بیماری مقاربتی به ترتیب در مرد و زن آگاه بودند.به نظر نوجوانان مورد بررسی اگر دوستان آنان به بیماریهای مقاربتی مبتلا شوند در 8/29% موارد بـه مطب خصوصـی، 7/10% به کلینیک خصوصی،9/5% به درمانگاه دولتی،4/15% موارد به بیمارستان،10% موارد به دوست، 1/6% به پدر و مادر و تعداد اندکی به داروخانه (2/1% ) و کتاب (3/1% ) مراجعه می‌کنندو در این مورد 19 % اظهار بی‌اطلاعی کرده‌اند.
6/56% نوجوانان نظری کاملاً موافق و تا حدودی موافق با عدم مقبولیت روابط نوجوانان باجنس مخالف داشتند؛
در حالیکـه 30% هیچگونـه نظـری نـداشته و فقط 1/11% و4/2 % به ترتیب تا حدی مخالف و کاملاً مخالف با عدم مقبولیت این گونه روابط بودند. 7/27% نوجوانان مورد بررسی سابقه تماس جنسی را ذکر نمودند. میانگین سن اولین تماس جنسی0/2 8/14 سال با حداقل 10 و حداکثر 18 سال بود.
میـانگیـن سـن شـریک جنسـی در اولیـن تمـاس جنسی 3/46/15 سـال‌بـا حداقل10و حداکثر43سال بود. در 1/30% مـوارد پـس از اولیـن تمـاس جنسـی نـــوجوان اظهار پشیمانی کرده و در2/21% موارد، شریک جنسی فـرد پشیمـان شده است. در 2/49% موارد، نوجوانان در اولین تماس جنسی خود از وسیله پیشگیری از بارداری استفاده کردند که این وسیله در8/63% موارد از داروخانه ودر4/32% از طریق دوستان تهیه شده بود.در اکثر موارد(75%) در تماسهای جنسی خود از کاندوم استفاده کرده و در 2/19% از هیچ روشی استفاده نکرده بودند.
تست χ2 نشان داد ترک تحصیل یا تحصیل در مدارس شبانه(p<0.0001)،عدم پایبندی به مذهب(p<0.0001)، نبـود هـر دوی والـدین در منـزل(p=0.007)، فـوت پـدر (p=0.012)، سختی برقراری ارتباط با مادر(p=0.002) ، دستـرسـی بـه مـاهــواره (p=0.017)، کشیـدن‌سیگـار (p<0.0001) و نوشیدن مشروبات الکلی(p<0.0001) از فاکتورهایی بودند که با دارا بودن یکی از آنها، سابقه تماس جنسی در پسران بطور معنی داری بیشتر بود. پسرانی که مهمترین منبع کسب اطلاعات در مورد بلوغ و مسائل جنسی را فیلم ویدئو، برادر و دوست ذکر کرده بودند بطور معنی‌داری نسبت به کسانی که منابع دیگر را نام برده بودند بیشترین سابقه تماس جنسی را ذکر نمودند (p<0.0001).
2/12% نوجوانانی که سابقه تماس جنسی داشتند دارای دو رفتار پرخطر توأم بودند (عدم استفاده از روش پیشگیری و دارا بودن بیش از یک شریک جنسی) و 2/68% نوجوانانی که سابقه تماس جنسی ذکر کردند، حداقل یکی از رفتارهای پرخطر بالا را داشتند که رقم هشدار دهنده‌ای است.
نتایج مطالعات متعدد در کشورهای در حال توسعه نشان می‌دهد که در حالیکه جوانان عموماً اطلاعات نسبتاً خوبی از مسائل بهداشت جنسی دارند ولی معلومات عمقی و صحیح در مورد مسائل بهداشت جنسی کاملاً ناهمگون است و باورهای غلط در مورد انجام رفتارهای مطمئن شایع است(5). منابع اطلاعات، اغلب غیر رسمی است. پیامهایی که در قالب طرح‌های آموزشی و اطلاعاتی به جوانان منتقل می‌شود اغلب تکنیکی و علمی هستند و این پیامها پاسخگوی سئوالات و شبهه‌های جوانان درمورد رفتارهای بهداشت جنسی نیست(5). اطلاعات در مورد دورة باروری در زنان اغلب در بین جوانان کم است.مطالعات در کشورهای در حـال‌توسعـه‌نشان‌می‌دهـد‌درصد‌زیادی‌ازجوانان‌معتقدند که‌اولین تماس جنسی هیچ خطرحاملگی را در برندارد. این باور غلط هم در پسران و هم در دختران دیده شده است (5). بطوریکه در مطالعه‌ای در اوگاندا، 42% دانش آموزان مدارس متوسطه (سنین 17-14 ساله) معتقد بودند که یک زن با اولین تماس جنسی حامله نمی‌شود (5). در مطالعه دیگری در کشور پرو روی دانش‌آموزان دوره متوسطه ونوجوانان خارج از مدرسه (19-12 ساله ) نشان داد که42% تا 66% پسران دارای این باورغلط بودند(5).در مطالعه حاضر در شهر تهران، 5/56% پسران 18-15 ساله تهرانی بر این باور غلط بودند که یک دختر به دنبال اولین تماس جنسی حامله نمی‌شود و این باور غلط بدیهی است که منجر به ایجاد رفتارهای پرخطری مانند عدم استفاده از روش پیشگیری در اولین تماس جنسی می‌شود.
در مطالعة حاضر فقط 6/12% نوجوانان هیچ آشنایی با روشهای پیشگیری نداشتند؛درحالیکه این رقم در مطالعه انجام شده توسط انجمن تنظیم خانواده در سال 1377 بر روی پسران نوجوان ، حدود 54% می‌باشد که نشانگر ارتقاء سطح آگاهی آنان است(4).درمطالعه‌ای که در سال 1376 بر روی 3200 نوجوان 19-10 ساله ایرانی انجام پذیرفت، قرص شناخته‌شده‌ترین روش پیشگیری از بارداری گزارش شد و دومین روش برای دختران،IUD و برای پسران کاندوم بود(6).کاندوم نسبت به سایر روشهای پیشگیری مانند قرص،IUD، روش منقطع و دوره‌ای یا ریتم در بین جوانان بیشتر شناخته شده است(5). علیرغم این شناخت سطحی، اطلاعات و باورهای غلطی در مورد کاندوم وجود دارد که به نظر می‌رسد آنها را از استفاده کاندوم باز‌می‌دارد. یک مطالعه بر روی دانش آموزان دورة متوسطه در نایروبی وکنیا گزارش می‌کند که آگاهی نسبت به کاندوم کم نبوده و بیشتر جوانان از نقش آن در پیشگیری از ایدز آگاه بودند و می‌توانستند انواع آن را نام ببرند؛ اما این شناخت با عدم اطمینان نسبت به کاندوم‌همراه‌بود.به‌‌عنوان‌‌نمونه‌‌معتقد‌بودندکه‌ویروس‌ایدز‌ازسوراخ‌های‌کاندوم‌عبورمی‌کند،بنابراین‌‌نمی‌تواند مطمئن باشدویاکاندوم‌در حین استفاده پاره می‌شود و خطرناک است‌چون ممکن است داخل واژن‌باقی‌بماند(5). درمطالعه حاضر،درخصوص‌سئوال"آیا می‌توان کاندوم را بیش از یک بار مصرف کرد؟" فقط 8/54% پاسخ صحیح داده‌اند (پاسخ خیر)، بقیه پاسخ غلط داده و یا اظهار بی‌اطلاعی کرده‌اند(2/45%).درمورد‌سئوال"آیا‌کاندوم ازبیماری‌های مقاربتی پیشگیری می‌کند؟" نیز حدود 6/57% پاسخ غلط داده و یا اظهار بی‌اطلاعی کرده‌اند.همچنین در مورد سئوال"آیا کاندوم روش موثر پیشگیری از بارداری است؟" نیز فقط 53% پاسخ صحیح (پاسخ بلی) و 47% پاسخ غلط و یا نمی‌دانم داده‌اند. با توجه به نتایج فوق لزوم آموزش برای اصلاح باورهای غلط در این خصوص بیش از پیش احساس می‌شود. در مطالعه حاضر، فقط 8/28% نوجوانان پسر 18-15 ساله تهرانی نسبت به انواع روشهای پیشگیری از بارداری آگاهی بسیار خوب داشتند و 6/12% هیچگونه اطلاعی نداشتند و4/25% فقط سه و یا چهار روش پیشگیری را می‌شناختند. بیشترین روشی که در بین آنها شناخته شده بود کاندوم با 2/72 % بود.
همین‌امردرخصوص‌آگاهی‌در زمینه بیماریهای مقاربتی و ایدز نیز صادق است . به عنوان مثال، بالغ بر 80 % از پاسخگویان‌در‌مطالعات‌انجام شده در بعضی از شهرهای چین، گواتمالا، اندونزی، کنیا، نیجریه، پرو و تایلند از بیماری ایدز آگاه بودند؛ اما درصد زیادی از نوجوانان دارای باورهای غلط شایع و خیلی خطرناک در مورد ظاهر افراد مبتلا به ایدز و درمان‌پذیری بیماری ایدز می‌باشند.به‌عنوان‌مثال، بعضی مطالعات در نقاط مختلف نشان داده‌اند که جوانان مطمئن بودند که شخص مبتلا حتماً علائم و شواهدی مانند لاغری بیش از حد دارد(5). فقط5%پسـران‌دریک‌مطالعه‌دردانشجویان‌یکی‌ازشهرهای نیجریه‌و12-7% دانش‌آموزان در مطالعه‌ای در یکی از شهرهای ویتنام از وضعیت بدون علامت بودن بیماری ایـدز آگـاه بـودنـد(5).در مـطالعه‌ای کـه در سـال 1376 بر روی3200 نوجوان ایرانی انجام گرفت فقط کمتر از 40% پسران 19-15 ساله بیماریهای مقاربتی را می‌شناختند و ایدز از میان دیگر بیماریهای مقاربتی برای آنها بیشتر شناخته شده بود(6).
درحالیکه درمطالعه‌حاضر7/94% نوجوانان پسر تهرانی، نام بیماری مقاربتی و ایدز را قبلاً شنیده بودند که نشانگر ارتقاء میزان آگاهی آنان نسبت به نتایج مطالعات‌گذشته‌درایران می‌باشد. 9/76%آنان از وضعیت ظاهر بدون علامت بیماران مبتلا به ایدز آگاه بودند و فقط 6% اطلاع غلط داشته و17% اظهار بی‌اطلاعی کردند. در خصوص درمان پذیر بودن بیماری ایدز نیز 6/62% اطلاع صحیح داشته و جمعاً 3/37% یا پاسخ غلط یا نمی‌دانم به سئوال مربوط دادند. در خصوص علائم بیماریهای مقاربتی نیز نتایج نشان داد که نوجوانان پسر اطلاعات ضعیفی دارند بطوریکه بالغ بر 70 % آنان از علائم بیماری مقاربتی در زنان و بالغ بر 55% از علائم فوق در مردان مطلع نبودند. علیرغم بهبود آگاهی نوجوانان نسبت به ایدز و بیماریهای مقاربتی در مقایسه با مطالعات سالهای قبل، همچنان نیاز به آموزش در مورد ایدز و بیماریهای مقاربتی قویاً احساس می‌شود.نتایج مطالعه حاضر ، کاملاً مؤید نتایج بدست آمده توسط مطالعه انجام شده توسط وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی بر روی نوجوانان 19-10 ساله ایرانی در اسفند ماه 1376 می‌باشد(6).
مطالعات انجام شده در کشورهای در حال توسعه بر این حقیقت تاکید می‌کند که اطلاعات در خصوص مسائل بهداشت‌جنسی‌باروری،روشهای‌پیشگیری و بیماریهای مقاربتی بندرت توسط معلمین یا متخصصین بهداشتی منتقل می‌شود و والدین نیز در بیشتر مطالعات اولین منبع اطلاعات نیستند؛ بلکه مهمترین منبع اطلاعات، دوستان و رسانه‌های گروهی هستند. این امر عواقب مخربی خواهد داشت. مطالعه‌ای بر روی 310 نوجوان ازدواج نکرده پاکستانی (21-13 ساله) نشان داد که تنها 30% پسران، والدین را به عنوان بهترین منبع اطلاعاتی در مورد بهداشت جنسی برشمردند؛ در حالیکه حدود 50% دختران، والدین را به عنوان بهترین منبع معرفی کرده بودند(7). در مطالعات انجام شده در کشورهای فیلیپین، نایروبی، ویتنام و اندونزی، گروه همسالان به عنوان مهمترین منبع کسب اطلاع درمورد مسائل جنسی به والدین برتری می‌یابد(5).در مطالعه حاضر پسران 18-15 ساله تهرانی نیز مشابه نوجوانان سایر کشورها، مهمترین منبع و منبع ترجیحی کسب اطلاعات در مورد مسائل بهداشت باروری و جنسی را دوستان خود ذکر نمودند .
یک مطالعهKAP بر روی 3200 نوجوان دختر و پسر19-10 ساله ایرانی در سال 1376 نسبت به بهداشت دوران بلوغ نشان داد که برای پسران 14-10 ساله،پدرومادرشایعترین منبع آموزشی بود؛ درحالیکه در سنین بالاتر معلمین تا حدودی بر والدین پیشی‌می‌گیرند(5). مطالعه دیگری در ایران در سال 1379، نشان داد که در پسران 14-10 ساله، مهمترین فردی که مشکلات دوران بلوغ خود را با وی در میان می‌گذاشتند یکی از والدین بوده است(8).درحالیکه درمطالعه حاضر نوجوانان پسر تهرانی (18-15 ساله)، مهمترین منبع کسب اطلاع در مورد بلوغ (تغییرات جسمی و روانی دوران نوجوانی) را معلم(6/21%) و ترجیحاً دوست(8/14%) برای کسب این اطلاعات، ذکر کردند. نوجوانان، منابع مختلف را برای کسب جنبه‌های متفاوتی بهداشت جنسی ترجیح می‌دهند.چنانچه ملاحظه می‌شود معلمین در ارائه اطلاعات در مورد بلوغ(2/14%) نسبت به دادن اطلاعات در مورد مسائل جنسی (9/9% ) بیشتر ترجیح داده می‌شوند. از اینرو بر اساس نتایج مطالعات کشورهای در حال توسعه و کشور ایران، برنامه‌ریزی جهت آموزش و همچنین گروه همسالان در مراکز آموزشی، محل‌های کار، مراکز ورزشی و... نیز می‌تواند قدمی در جهت ارتقاء سطح آگاهی نوجوانان نسبت به مسائل بهداشت باروری و جنسی باشد.
به علاوه از بعد نگرشی، نتایج مطالعه حاضر نشان داد که درصد نسبتـاً قابل توجهی از پسران نوجوان تهرانی به عدم مقبولیت رابطه جنسی قبل از ازدواج در بین دختران و پسران معتقد بودند (6/56%). درحالیکه این رقم در مورد عدم مقبولیت رابطه در حد دوستی 6/19% می باشد.1/46% اظهارداشتند، حتی اگر پسر و دختری رابطه عاطفی قوی با یکدیگر داشته باشند رابطه جنسی قبل از ازدواج جایز نمی‌باشد. عموماً مردان نسبت به زنان بیشتر فعالیت جنسی قبل از ازدواج را قابل قبول می‌دانند و به علاوه هم زنان و هم مردان، فعالیت جنسی قبل از ازدواج را برای مردان بیشتر از زنان مقبول می‌دانند. این استاندارد دوگانه در مطالعه حاضر نیز مشهود است(5).بطوریکه 8/54% پسران با داشتن فعالیت جنسی در پسران قبل از ازدواج مخالف بودند و این رقم در مورد دختران 6/67% گزارش شده است(8/12% اختلاف).همچنین، فقط 8/47% پسران معتقد بودند که اکثر پسران پس از رابطه جنسی قبل از ازدواج پشیمان می‌شوند؛ درحالیکه 3/58% آنها به پشیمانی فوق در مورد دختران معتقد بودند. در بین دانش آموزان شبانه در شهر Lima، کشور پرو، 49% دختران و 69 % پسران موافق بودند که پسران باید قبل از ازدواج تجربه جنسی بدست آورند. درحالیکه 73% دختران و 59% پسران معتقد بودند که دختران باید در زمان ازدواج باکره باقی بمانند(5). در یک مطالعه در سری‌لانکا نیز نشان داده شد که دختران به طور معنی‌داری نسبت به پسران با از بین رفتن بکارت قبل از ازدواج مخالف بودند(8).
همچنین یک مطالعه ایرانی در سال 1379 نشان داد که دختران نوجوان 10 تا 19 ساله به خصوص روستائی کمتر از همه با رابطة دوستی با جنس مخالف موافق هستند؛ درحالیکه پسران شهری کمتر از همه با چنین روابطی مخالفت دارند (9). علاوه بر آن تحقیقی بر روی 18000 دانشجوی ایرانی در سال 1371 نیز نشان داد که 3/17% پسران و 4/6% دختران به مقبولیت رابطه دختر و پسر ازدواج نکرده صحه گذارده‌اند. اختلاف بین دو جنس در خصوص ازدواج موقت نیز کاملاً مشهود است؛ بطوریکه 3/73 % پسران موافق آن بوده درحالیکه فقط 5/11 % دختران با ازدواج موقت موافق بودند(10).
اینگونه استانداردهای دوگانه در مورد نقش جنسی و باروری دختر و پسر، پسران را بیشتر در معرض رفتارهای پرخطر قرار می‌دهد. زیرا پسران خود را از نظر اجتماعی مجاز می‌دانند که تجربة تماس جنسی قبل از ازدواج داشته باشند بدون اینکه شهرت آنها آسیب ببیند و همین امر آنها را تشویق به تماسهای جنسی قبل از ازدواج و با تعداد بیشتر شریک جنسی می‌نماید . در نتیجة این رفتارهای پرخطر جنسی، خود فرد، شرکای جنسی مونث و همسر آینده آنان بیشتر در معرض‌خطربیماری‌های مقاربتی، ایدز،حاملگی ناخواسته و سقط‌های نامطمئن قرار می‌گیرند(5).
درخصوص رفتار باروری و جنسی نوجوانان، تحقیقات نشان می‌دهد که بالاترین میزان تماسهای جنسی، ازدواج و حاملگی و زایمان در بین نوجوانان صحرای جنوبی آفریقا وجود دارد؛بطوریکه تا سن 20 سالـگـی، 80% زنــان در صحـرای جـنوبـی آفریقا از نظر جـنسی فعال هستند. این رقم در بعضی کشورهای توسعه یافته75%ودرآمریکای‌لاتین تقریباً50%نوجوانان می‌باشد. البته این ارقام شامل زنانی که در قالب ازدواج فعالیت جنسی دارند نیز می‌باشد(5). در کشور هند نیز حداقل نیمی از زنان جوان تا سن 18 سالگی از نظر جنسی فعال شده‌اند که بیشتر در قالب ازدواج بوده است(11). بررسی‌های‌اخیردرآمریکا‌درطی‌سال‌های1990 تا1995، گزارش کرده‌اند که درصد دانش‌آموزان دبیـرستـانـی کـه فعالیت جنسـی را گزارش می‌کنند بین 54-53% می‌باشد(12). درتعدادی از کشورهای اروپـایـی، بـه عنـوان مثـال فـرانسـه و هلنـد و انگلیـس 50-40% جوانان تا سن 18 سالگی روابط جنسی را تجربه کرده‌اند(13 ، 14).
نتایج مطالعات مورد– شاهدی در کشورهای آسیایی، شیوع نسبتاً کمتری از تجربه جنسی در بین نوجوانان دختر را منعکس می‌نماید. در حالی که یک سوم تا نیمی ازپسران نوجوان، سابقه تماس جنسی داشته‌اند. 7/27% نوجوانان در مطالعه حاضر، تجربه تماس جنسی را ذکر کردند؛ البته سابقه داشتن تماس جنسی با افزایش سن نـوجـوانـان پسـراز15 سـالـگـی بـه18 سـالگـی بـطـور معنی‌داری‌افزایش‌می‌یابد (از5/12%به7/41%) (P<0.000). میانگین سنی 8/14 سال برای تماس جنسی نسبتاً پائین بوده و نیاز به توجه دارد. وجود یکی از دو رفتار پرخطر جنسی(عدم استفاده از روش پیشگیری و داشتن بیش از یک شریک جنسی) نیز در بین نوجوانانی که سابقه‌تماس جنسی داشتند غیر شایع نمی‌باشد (2/68%).
علیرغم اینکه رشد رسانه‌های جهانی و دسترسی آسان جوانان به شبکه جهانی (اینترنت) پنجرة جدیدی به دنیای تکنولوژی بر روی آنان گشوده و موجبات گسترش معلومات مفید در بین جوانان گردیده اما ممکن است به دلیل دسترسی آسان آنان به بعضی از سایت‌های غیراخلاقی باعث ایجاد نگرشهای متفـاوت بـا هنجارها و ارزشهای جامعه در رابطه با فعالیت جنسی شود. بطوریکه در مطالعه حاضر، حدود 27% (نزدیک به یک سوم) نوجوانان پسر18-15ساله تهرانی به ماهواره و بالغ بر یک سوم (3/34%) به اینترنت دسترسی داشتند.علاوه بر تاثیر رسانه‌های جهانی، سایر فاکتورها مانند افزایش سن ازدواج نیز راه را برای یک دوره نسبتاً طولانی فعالیت جنسی خارج از ازدواج و خطرات حاملگی ناخواسته فراهم می‌سازد. جوانان کشور ایران نیز مسلماً مستثنی نبوده و از اینگونه اثرات به‌دور نیستند.
لذا با توجه به ضعف اطلاعاتی و باورهای نادرست در مورد بعضی از جنبه‌های بهداشت باروری در میان نوجوانان و همچنین وجود رفتار های پرخطر جنسی در نوجوانان و این حقیقت که نوجوانان تحت تاثیر فاکتورهایی هستند که آنها را بیشتردرمعرض رفتارهای فوق قرار می‌دهد، بجاست که سیاستگزاران بهداشتی و آموزشی کشور با برنامه‌ریزی و اجرای طرح‌های آموزشی و خدماتی، به نیازهای بهداشت باروری-جنسی این گروه بیش از پیش پرداخته تا نسلی آینده‌‌ساز، سالم و مولد داشته باشیم.
پیشنهادات: در جوامع مختلف با فرهنگ های متنوع، تفاوتهای زیادی در نوع رفتارهای جنسی و باروری وجود دارد. اما آنچه در همه جوامع مشهود است این است که رفتارهای پرخطر جنسی در بین نوجوانان در حال افزایش می‌باشد. داشتن تماس جنسی قبل از ازدواج، داشتن چند شریک جنسی، عدم استفاده از روشهای پیشگیری و یا استفادة نامنظم از کاندوم وسایر روشهای پیشگیری،درمعرض تماسهای جنسی اجباری قرار گرفتن و همچنین تجاوز، غیر معمول نمی‌باشد.
علیرغم رفتارهای پرخطر ذکر شده، جوانان و نوجوانان خـود را در معـرض حـاملگـی و بیمـاری‌هـای نـاشی از تمـاس جنسی نمـی‌داننـد و آگـاهی عمقی آنان نسبت به بهـداشـت بـاروری و جنسـی و بیمـاری‌هـای مقـاربتـی محـدود بـوده و در جوامعی که آگاهی بهتری دارند این آگـاهی، سطـحی وغیـر عمقی است و باورهای نادرست در مـورد خطـرات عمـل جنسی نامطمئن و عواقب آن به میــزان زیـادی دیــده مـی‌شــود.هـمـچـنیـن بــه عـلت استـانـداردهای دوگانـة مبتنـی بـر جنـس در نـگـرش و رفتار جنسی و باروری نوجوانان، دختران به خصوص آسیـب پذیرتـر مـی‌شـونـد. بـا توجـه بـه مـوارد فـوق پیشنهادات اجرائی ذیل ارائه می‌گردد:
• طراحی برنامه‌های آموزشی بهداشت باروری و جنسی متناسب با فرهنگ و سن نوجوانان در محیط‌های آموزشی و محل های کار؛
• تشویق جوانان برای امتناع از تماسهای جنسی خارج از ازدواج و جستجوی مراقبتهای متناسب و به موقع برای نیاز های بهداشت باروری و جنسی خود؛
• ازبین بردن اطلاعات وباورهای غلط درمورد مسائل بهداشت جنسی وباروری با روشهای آموزشی متناسب با تغییر نگرش؛
• اصلاح فرهنگی و اجتماعی در مورد استاندارد دوگانه بر اساس جنس با مشارکت جامعه، موسسات آموزشی و سازمانهای مختلف که با مسائل نوجوانان و جوانان سر و کار دارند؛
• آموزش مسائل بهداشت باروری و جنسی به دو گروه‌همسالان(نوجوانان) ومعلمین با برنامه‌ریزی مدون، جهت انتقـال مطالـب بـه سـایر نـوجوانان و آگاه ساختن والدین بـه خصوص پـدران و همچنین معلمین از مسائل بـلـوغ پســران وانتشـار کتــب ومطالـبی در مجـــلات در خصوص مسائل فوق؛
• سهیم نمودن خود نوجوانان در طراحی استراتژی‌ها و محتوای آموزشی و ارائه اطلاعات به خود نوجوانان با برنامه ریزی مدون1؛
• تشویق نوجوانان به پایبندی به اصول اخلاقی و اعتقادات مذهبی؛
• تحکیم نهاد خانواده و تشویق والدین به برقراری ارتباط نزدیک تر و صمیمی تر با نوجوانان خود.
این بررسی در مرکز ملی تحقیقات علوم پزشکی کشور با‌همکاری گروه‌روانپزشکی ومرکز تحقیقات روانپزشکی و روانشناسی بالینی دانشگاه علوم پزشکی تهران و حمایت علمی و اجرایی معاونت تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت اجرا شد. شایسته است از سازمان بهداشت جهانی و مشاور علمی محترم آن، خانم دکتر شیرین‌جیجیبهوی((ShireenJ.Jejeebhoy و پرسشگران طرح آقایان دکتر علی ساقندیان طوسی، دکتر مرتضی امیرانی، دکتر علی اصغر عمادی نظری، دکتر ذکریا محمدی ، دکتر حسین قنبری و خانم دکتر خدیجه فرزانه و کلیه کسانی که به نحوی در اجرای این بررسی، نقش ارزنده‌ای داشتند تشکر و قدردانی نمائیم.
