Survey of women’s knowledge, Attitude and practice regarding prevention of common genital tract infection in Kerman health care centers in 2003

Farrokhzadian, Jamileh; Zoherekermany, Shahnaz; Sabzevari, Sakineh; Nakhei, Nozar

Survey of women’s knowledge, Attitude and practice regarding prevention of common genital tract infection in Kerman health care centers in 2003

Authors

Jamileh Farrokhzadian ¹

Shahnaz Zoherekermany ²

Sakineh Sabzevari ²

Nozar Nakhei ³

¹ Valiasr Hospital, Shahr-e- Babak, Kerman, Iran

² Razi Faculty of Nursing & Midwifery, Kerman University of Medical Sciences, Kerman, Iran

³ Social Medicine Department, Faculty of Medicine, Kerman Medical Sciences University, Kerman, Iran

Abstract

Introduction: Disease impedes normal and proper growth, and prevents health maintenance and health promotion. Therefore, necessary activities to prevent disease in the community should be considered as high priority issues in health and treatment programs. Genital tract infections are among diseases that threaten women’s health, thus preventing these infections is very important to control these diseases in the community. As prevention and control of STDs until 2010 is one of the major slogans of WHO and considering the increasing prevalence of these diseases in different societies, the need for education and consultation on sexual behavior and effective prevention of genital tract infectious diseases, especially STDs, must be considered as the core of any reproductive and sexual health care program. Since knowledge plays an important role in the people’s attitude and practice, obtaining knowledge and change in the attitude could eventually lead to the desired practice, too. This discriptive study carried out to asses knowledge, attitude and practice of women who referred to Kerman health care centers about prevention of common genital tract infections in 2003. Materials and Methods: The sample size included 305 women who were chosen by tow- stage cluster and by continuous nonprobability sampling method. The instrument for data collection was a researcher-made questionnaire with four parts including: demographic characteristics (14 questions), knowledge determina-tion (20 questions), attitude (12 sentences) and practice (16 sentences) about prevention of common genital tract infections. The questionnaire was used for data collection after through face to face interviews gaining nessesery validity and reliability. For data analysis, frequency table, t-test, spearman rank correlation cofficient, one way analysis of variance (ANOVA) and Tuckey test were used (α=0/05). Results: The results showed that women’s score for knowledge was 70% of total score, 80% for attitude and 80% for practice. There was a significant correlation between knowledge, attitude, and practice (P < 0.01). Comparison of mean score of knowledge with demographic characteristics showed significant differences between knowledge and age groups (p < 0.05 ), level of education, level of spouse’s education and job (p < 0.01). In comparision to mean score of attitude with demographic characteristics there was significant difference between attitude and level of education, level of spouse’s education, job (p < 0.01), preventive method of pregnancy and previous information (p < 0.05). Results also revealed that there was significant difference between mean score of practice with age groups (p < 0.05), level of education, level of spouse’s education, job (p < 0.01) and previous information (p < 0.05). Conclusion: Results indicated that health services members have an important role in increasing knowledge and improving behaviours of community in prevention of common genital tract infection.

Keywords

Attitude

Genital tract infection

Knowledge

Practice

Prevention

Women

مقدمه

عفونت‌های دستگاه تناسلی یک دلیل مهم بیماری و مرگ ومـیـر زنــان در سنیـن بـاروری می‌باشد. این بیماریها نه فقط باعث عوارض خطرناکی مانند سقط، سرطان سرویـکـس و زایمان زودرس می‌شود؛ بلکه باعث صدمات دراز مدت بر بهداشت باروری از جمله ناباروری زنان می گردد و خطر انتقال ایدز را نیز افزایش می‌دهد(1). برآورد می‌گردد در سنین باروری عفونت‌های دستگاه تناسلی و عوارض آن در بین بیماری‌های زنان دارای مقام دوم باشد. اطلاعات نادرست و عدم آگاهی در مورد پیشگیری از این بیماری‌ها یک مشکل بزرگ بهداشت همگانی در جهان است. به طوری که میزان شیوع عفونت‌های دستگاه تناسلی در کشورهای در حال توسعه بیشتر از کشورهای توسعه یافته است. به عنوان مثال طبق آمار سازمان بهداشت جهانی (WHO) بطور کلی سالیانه حدود 150 میلیون مورد عفونت دستگاه تناسلی در جنوب شرق آسیا و 65 میلیون در کشورهای آفریقایی اتفاق می‌افتد که از این میان زنان بیشتر مستعد ابتلا می‌باشند(2). انواع متنوعی از بیماری‌های عفونی دستگاه تناسلی زنان را گرفتار می‌کند که به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند: 1- بیماری‌هایی که از راه تماس جنسی منتقل می‌شوند. 2- بیماری‌های عفونی که به علت فلور طبیعی به‌وجود می‌آیند(3). محیط دستگاه تناسلی زنان به‌گونه‌ای است که احتمال ابتلای به عفونت بیشتر از مردان است. از طرفی با افزایش حضور زنان در بازار کار، تغییرات کلیدی در نقشها، شیوه زندگی و الگوهای خانوادگی، زنان با خطرات و تنش‌های فراوانی مواجه هستند که نیاز به مراقبت‌های بهداشتی و تأمین سلامتی ایشان را افزایش داده است(4). بررسی اطلاعات موجود نشان می‌دهد که تعداد زیادی از زنان مراجعه‌کننده به درمانگاه‌های تخصصی از عفونت سرویکس و واژن رنج می‌برند(5). واژینیت‌ از شایعترین عفونت‌های دستگاه تناسلی زنان در سنین باروری است و علت بخش قابل ملاحظه‌ای از مراجعه زنان به درمانگاه‌ها را تشکیل می‌دهد. در آمریکا علت بیش از 10 میلیون ویزیت سالیانه و مــراجعـة 28% از زنـان بـه درمـانـگاه‌های مقاربتی را عـفـونـت‌ واژن تشکیل می‌دهد(6). دربارة میزان‌ ابتلا عفونت‌های دستگاه تناسلی در ایران دریافت اطلاعات و آمار دقیق به طور مستقیم بسیار دشوار است وتنها می‌توان بر اطلاعات غیرمستقیم اتکا کرد(7). امروزه با توجه بــه گسترش سیستم‌های بهداشتی و اینکه درمانی بر ارتقاء سطح بهداشت همگانی، سلامت و پیشگیری از بیماریها بیشتر از ارائه خدمات درمانی تأکید می‌گردد، در این میان زنان به دلیل نقش حساسی که در اجتماع دارند و به دلیل آسیب‌پذیری آنها توجه به نیازهای بهداشتی و آموزشی آنها بایستی در درجه اول اهمیت قرار گیرد(8). بنابراین بررسی آگاهی، نگرش وعملکرد زنان در جنبه‌های مختلف بهداشت باروری ضروری است. در سال 2002 تحقیقی در مورد دانش، نگرش وعملکرد در زمینه پیشگیری از بیماری‌های مقاربتی بر روی 79 زن سوئدی انجام شد. نتایج نشان داد که واحدهای پژوهش، دانش نسبتاً بالایی در زمینه عفونت‌های باکتریایی مثل کلامیدیا دارند؛ ولی از آگاهی خوبی در مورد عفونت‌های ویروسی برخوردار نبودند. واحدهای مورد پژوهش عملکرد مناسبی در پیشگیری از بیماری‌های مقاربتی نداشتند. ولی ارتباط معنی‌داری بین دانش، نگرش وعملکرد وجود داشت. محققین در خاتمه برنامه‌های آموزشی را جهت افزایش آگاهی و تغییر در رفتار پیشنهاد کردند(9). از آنجائیکه دانش نقش مهمی در نحوه نگرش ورفتار افراد ایفا می‌کند، از این رو جهت هرگونه برنامه‌ریزی به منظور افزایش آگاهی، تغییر در نگرش و نهایتاً ایجاد عملکرد مطلوب در زنان، مطالعه دانش، نگرش و عملکرد آنها ضروری به‌نظر می‌رسد تا برنامه‌های آموزشی در جهت صحیح سوق داده شود.

مواد و روشها

این پژوهش یک مطالعه توصیفی است که به منظور بررسی دانش، نگرش، عملکرد زنان مراجعه کننده به مراکز بهداشتی، درمانی شهر کرمان در مورد پیشگیری از عفونت‌های شایع دستگاه تناسلی در سال 1382 انجام شد. نمونه‌های پژوهش شامل 305 زن 49-15 سال بودند که جهت دریافت خدمات بهداشت مادر و کودک از قبیل تنظیم خانواده، واکسیناسیون و... به مراکز بهداشتی، درمانی شهر کرمان مراجعه نمودند. حجم نمونه براساس مطالعة مقدماتی (30 نفر)، با درنظر گرفتن سطح اطمینان 95% و توان آزمون 80% و 2=Design effect و با احتساب حدود 2% احتمال ریزش 305 نفر برآورد شد که به طور خوشه‌ای و در دو مرحله با خوشه‌های 20 نفری از 15 مرکز بهداشتی، درمانی مستقر در شهر کرمان به تصادف انتخاب شده، انتخاب گردیدند. ابزار گردآوری اطلاعات پرسشنامه بود که در چهار بخش تنظیم گردید. به ترتیب اطلاعات دموگرافیک (14 سؤال)، دانش (20سؤال)، نگرش (12 عبارت) و عملکرد (16 عبارت) در زمینه پیشگیری از عفونت‌های شایع دستگاه تناسلی. روایی محتوی پرسشـنـامـه دانش 94/0، نگرش 92/0، عملکرد 97/0 و کل پرسشنامه 94/0به‌دست آمد. جهت تعیین پایایی ابزار به منظور بررسی ثبات درونی ضریب α کرونباخ محاسبه شد که در مـورد پرسشنامه دانش 8/0، نگرش 75/0، عملکرد 86/0 و کل پرسشنامه 8/0 حاصل شد. روش جمع‌آوری اطلاعات به صورت مصاحبه حضوری بود.

جهت نمره‌گذاری پرسشنامه، با در نظر گرفتن نمرات هر یک از سؤالات دانش (بله =1، خیر و نمی‌دانم =0)، میانگین نمره سؤالات دانش به عنوان نمره نهایی دانش هر فرد تلقی گردید. در عبارات نگرش (کاملاً موافقم =5، موافقم =4، بی‌نظرم =3، مخالفم =2، کاملاً مخالفم =1 و در عباراتی که بار منفی داشتند برعکس) میانگین نمره عبارات نگرش به عنوان نمره نهایی نگرش هر فرد در نظر گرفته شد و در عبارات عملکرد (همیشـه انجــام می‌شود =3، گـاهی انجام می‌شود =2، هـیـچ وقـت انـجـام نمی‌شود =1)، میانگین نمره عبارات عملکرد به عنوان نمره نهایی عملکرد هر فرد محاسبه شد. ضمناً نتیجه‌گیری خوب وبد بر اساس نمرات کسب شده زنان در هر حیطه صورت گرفت. اطلاعات توسط نرم افزار آماری SPSS مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت و از شاخص‌های مرکزی وپراکندگی، آزمون‌های آماری t، ضریب همبستگی اسپیرمن (جهت بررسی ارتباط بین دانش، نگرش وعملکرد)، آنالیز واریانس یک راهه و تعقیبی توکی استفاده شد. سطح معنی‌داری 05/0 درنظر گرفته شد.

نتایج

نتایج حاصله نشان داد اکثر نمونه‌های پژوهش در گروه سنی 35-26 سال (5/44%) قرارداشتند و تحـصیــلات اکثر آنان دیپلمه (4/36%)، تحصیلات همسـر دیپلمــه (5/27%) و شغل خانه‌دار (8/73%) بود. همچنین 9/45% از زنان سابقه ابتلا به عفونت‌های دستگاه تناسلی را ذکر نمودند. 3/63% در زمینه عفونت‌های دستگاه تناسلی اطلاعات قبلی دریافت کرده بودند و بیشترین منبع دریافت اطلاعات(19%) مرکز بهداشت بود.در مورد سؤالات دانش، میانگین نمرات 16/069/0 بود که بیشترین پاسخ صحیح (99%) مربوط به عبارت "پس از درمان عفونت‌های وشوهر باید اصول بهداشتی را همیشه رعایت کنند تا دوباره مبتلا به عفونت نشوند" وکمترین پاسخ صحیح (2/25%) مربوط به عبارت " استفاده طولانی مدت از آنتی‌بیوتیک‌ها فرد را مستعد به عفونت زنانگی می‌کند" بود (جدول شمارة1). در بخـش نگرش بیشترین میانگین نمره نگرش (66/4 ) مربوط به عبارت " درمان به موقع عفونت‌های زنانگی باعث سلامت خود و همسر وفرزندان می‌شود" و کمترین میانگین نمره نگرش(18/3) مربوط به عبارت "معاینه و نمونه‌برداری از ترشحات زنــانگــی باعث ناراحتی در زن می‌شود" بود. میانگین نمرات نگرش 36%03/4 بود (جدول شمارة 2). در بخش عـملـکـرد بیشترین میانگین نمره (85/2) مربوط به عبارت " استفاده از نوار بهداشتی و تعویض مرتب آن در زمـان قـاعـدگی" و کمتـریـن میانگین نمره (77/1) مربوط به عبارت " اتو کردن لباس زیر" بـود. میـانگیـن نمرات این بخش 23/046/2 بود (جـدول شمـارة3).ضریب همبستگی اسپیرمن بیـن دانش، نگــرش وعملکرد ارتبــاط معنی‌داری نشان داد (01/0< p). مقایسه میانگین نمرات دانش بر حسـب سن، شغل، میزان تحصیلات و تحصیلات همسر اختلاف معنی‌دار آماری نشان داد. بیشترین میانگین نمره دانش در گروه سنی 35- 26 سال (05/0< P)، تحصیلات خود (01/0p<)، تحصیلات همسـر فـوق دیـپـلـم و بالاتر (01/0p<) وشاغل در گروه بهداشتی، درمانی (01/0p<) دیده‌شد (جدول شمارة4). در مقایسـه میانگین نمرات نگرش بر حسب تحصیلات، تحصیلات همسر، شغل و دریافت اطلاعات قبلی تفاوت معنی‌دار آماری مشاهده شد. به طوری که زنانی که خود یا همسرآنان دارای تحصیـلات فوق دیپلم وبـالاتـر بودند (01/0p<) وزنان شاغل در گروه بهداشتی، درمانی (01/0< P)، زنانی که اطلاعات قبلی را دریافـت کـرده بـودنـد (05/0 < p) میانگین نمره نگرش بیشتری کسب نمودند (جدول شمارة 4).

مقایسه میانگین نمرات عملکرد بر حسب سن، تحصیلات، تحصیلات همسر، شغل ودریافت اطلاعات قبلی تفاوت معنی‌دار آماری نشان داد. بیشترین میانگین نمره عملکرد در گروه سنی 35- 26 سال (05/0 < P)، تحصیلات فوق دیپلم وبالاتر (01/0 < p)، تحصیلات همسر فوق دیپلم وبالاتر (01/0p<)، اشتغال در مشاغل بهداشتی، درمانی (01/0 < p) وکسانی که اطلاعات قبلی دریـافــت کــرده بودند (05/0< p) مشاهده شد (جدول شمارة 4).

بحث

برای تغییر در رفتار بهداشتی مردم از طریق آموزش بهداشت، ابتدا لازم است اطلاعات کافی از وضع رفتار بهداشتی موجود در جامعه به‌دست آورد(10). تجزیه و و تحلیـل اعتقـادات، علایـق، آگاهـی‌ها و عملکرد جامعه، نحوه طراحی بـرنـامه‌های آموزشی را نشان خواهد داد(11). نتایج پژوهش نشان داد اکثر واحدهای مورد پژوهش از دانش نسبتاً خوبی در زمینه پیشگیری از عفونت‌های دستگاه تناسلی برخوردار بودند. احتمالاً علت آن پیشرفت اطلاعات مردم در مورد پیشگیری از مشکلات دستگاه تناسلی وتأکید زیاد بر مراقبت‌های پیشگیری در عصر حاضر است(12).Anderson & Milson (2002) در پژوهش مشابهی در 97% از واحــدهــای مــورد مطالعه آگاهی نسبتاً بالایی در زمینه پیشگیــری از عفــونت‌های باکتریایی دستگاه تناسلی مشاهده نمودند (9). اطلاعات زنان پژوهش حاضر در زمینه بعضی از عوامل ایجاد کننده و چگونگی درمان عفونت‌های دستگاه تناسلی ضعیف تا متوسط بود. Marin و همکاران نیز در مطالعة مشابهی بر روی زنان مراجعه کننده به کلینیک‌های درموژنیکولوژی ملبورن دریافتند که 63% از زنان از روش‌های مناسب درمان عفونت‌های تناسلی آگاهی ندارند(13). در مطالعه حاضر بیشترین میانگین نمره دانش در گروه سنی 35- 26 سال، تحصیلات فوق دیپلم وبالاتر، تحصیلات همسر فوق دیپلم و بالاتر و اشتغال در گروه بهداشتی، درمانی دیده شد. شاید بتوان گفت با ارتقاء سطح تحصیلات، انگیزه و تمایل افراد جهت استفاده از منابع آموزشی متعدد ومشارکت در برنامة آموزشی و استفــاده از تجارب گذشته افزایش می‌یابد. Lancaster معتقد است سطح آگاهی و تحصیلات افــراد جامعه به‌ویژه زنان می‌تواند بر سلامت خانواده وجامعه مؤثر باشد، زیرا تحقیقات متعدد نشان داده است که سطح تحصیلات و سواد زنان عامل مهمی در توسعه سلامت جامعه می‌باشد(8).

در این زمینه Hadi & Parveen در مطالعة خود بر روی زنان در بنگلادش، ارتباط میزان تحصیلات و دانش را متذکر شدند(2). احتمالاً گروه سنی 35- 26 سال به دلایلی از قبیل بالا بودن سطح تحصیلات، تجربة بیشتر فعالیت جنسی، استفاده بیشتر از خدمات بهداشتی، درمانی، نمره آگاهی بیشتری کسب نمودند. این نتیجه با نتایـج پژوهش Marin و همکاران و Stone & Ingham هماهنگی دارد( 13و14).

در بخش نگرش اکثر زنان نگرش مثبت به پیشگیری از عفونت‌های دستگاه تناسلی داشتند. در مطالعة Robinson 77 % از واحدهای پژوهش نگرش مثبت به پیشگیریازعفونت‌های تناسلی داشتند(15). ولی زنان پژوهش حاضر اظهار داشتند که معاینه دستگاه تناسلی ناراحت کننده وخجالت‌آور است. علت این عقیده احتمالاً ناشی از تجربه بد خانم‌ها از معاینه اول، عدم توجه به محدودة قلمرو و نیازهای عاطفی و روانی فرد، عدم دقت فردمعاینه کننده در رعایت اصول معاینه، همچنین فرهنگ حاکم بر جامعه به‌خصوص بر زنان می‌باشد.Foncke وهمکاران در مطالعه خود در کنیا احساس خجالت و ترس را یکی از موانع پیگیری مراقبت های بهداشتی در عفونت های دستگاه تناسلی ذکر نمودند(16) .بیشترین میانگین نمره نگرش مربوط به تحصیلات فوق‌دیپلم و بالاتر، تحصیلات همسر فوق‌دیپلم وبالاتر و شاغلین در گروه بهداشتی، درمانی بود. می‌توان چنین اظهار داشت که نگرش زنان تحت تأثیر شغل، میزان تحصیلات خود وتحصیلات همسر قرار گرفته است. از طرفی آگاهی بیشتر موجب نگرش مطلوبتر شده است. یونسکو (UNESCO) سواد، آموزش وتحصیلات را از عوامل مهم ایجاد تغییر در نگرش و رویکردهای افراد نسبت به بهداشت باروری می‌داند(17). در رابطه با عملکرد در پیشگیری از عفونت‌های دستگاه تناسلی در مجموع اکثر زنان عملکرد نسبتاً مطلوبی داشتند. اما عملکرد زنان نسبت به انجام بعضی از رفتارهای بهداشتی مانند معاینات دوره‌ای زنان و درمان همسر در صورت نیاز،نامطلوب بود. احتمالاً شرایط اقتصادی،اجتماعی وفرهنگی جامعه، وجود تفاوت‌های جنسی والگوهای رفتاری در جامعه، نابرابری ارزش‌های رفتاری زن ومرد در جامعه، در دستیابی به این نتایج مؤثر است(18). در پژوهش Marin و همکاران 68% از زنان در این زمینه رفتــار نــامطلـوب داشتند(13). توصیه می‌شود در این زمینه آموزش‌های لازم داده شود. همچنین زنانی که در گروه سنی 35- 26 سال بودند، میانگین نمره عملکرد بیشتری به خود اختصاص دادند. در مطالعه Marin وهمکاران بین سن و عملکرد ارتباط معنی‌داری پیدا شد که با نتایج این مطالعه هماهنگی دارد(13). زنانی که خود یا همسر آنها دارای تحصیلات فوق دیپلم و بالاتر وزنان شاغل در مشاغل بهداشتی، درمانی، میانگین نمره عملکرد بیشتری کسب نمودند. به نظر می‌رسد با توجه به دانش بیشتر ونگرش مطلوبتر این سه گروه، عملکرد مطلوب دور از انتظار نباشد. قابل توجه است که برای همه زنان ومردان تضمین بهداشت باروری واجد اهمیت است واین امر تا حدودی به تحصیلات آنها ارتباط دارد وتغییر در آگاهی، نگرش و رفتار مرد وزن پیش نیاز شرکت هماهنگ هر دو است(19). این نتایج با نتایج پژوهش شطی که در سال 1380 به بررسی رفتارهای بهداشتی زنان مراجعه کننده به مراکز بهداشتی، درمانی شیراز در ارتباط با عفونت‌های واژن پرداخت، مطابقت دارد (20 ). نتایج مطالعه حاضر بین دانش و نگرش ارتباط معنی‌داری نشان داد. نتایج مطالعات Clark و همکاران در فیلادلفیا وKhandwalla وهمکاران در کراچی نشان داد کسانی که از سطح دانش وآگاهی بالاتری برخوردار بودند، تمایل بیشتری برای پیشگیری از عفونت‌های دستگاه تناسلی داشتند(21و22). Salazar معتقد است اثر بخشی برنامه‌های آموزش تا حدود زیادی بستگی به عقاید و نگرش افراد دارد. لذا توصیه می‌شود پس از شناخت خرافات و اعتقادات نادرستی که سبب ایجاد نگرش منفی در ترویج رفتارهای بهداشتی می‌شود با روش منطقی آموزش بهداشت، موانع و نگرش منفی را رفع کرد(23). نتایج بین دانش و عملکرد ارتباط معنی‌داری نشان داد که با توجه به بالا بودن نمره دانش، عملکرد مطلوب نیز انتظار می‌رفت. Clark و همکاران در پژوهش خود در این زمینه به نتایج مشابهی دست یافتند(21). همچنین نتایج مطالعه بین نگرش و عملکرد ارتباط معنی‌داری نشان داد. احتمالاً نوع نگرش فرد در مورد اعمال بهداشتی نقش مؤثری در انجام یا عدم انجام رفتار بهداشتی دارد. پس اجرای صحیح برنامه‌های آموزش بهداشت با توجه به شرایط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جامعه می‌تواند در بالا بردن دانش، تغییر نگرش و بهبود عملکرد نقش مؤثری ایفا کند تا بدین طریق افراد، خانواده‌ها، گروهها و جوامع بتوانند برای حفظ سلامتی خود تلاش کنند. نکته قابل توجه در مورد مطالعه این بود که اکثر زنان اظهار داشتند که جنبه‌های مختلف بهداشت باروری به رفتار مردان نیز ارتباط حیاتی دارد؛ درحالیکه بسیاری از آنها در این زمینه آگاهی و همکاری لازم را ندارند. از آنجایی که مسئولیت‌پذیری مردان ناگزیر بر عملکرد آنان در جامعه، خانواده و توانمندی زنان تاثیر می‌گذارد بنابراین پیشنهاد می‌شود پژوهش‌هایی در زمینه آگاهی، نگرش و رفتار مردان همچنین نقش کادر بهداشتی، درمانی در راه آگاه سازی زنان ومردان در پیشگیری از عفونت‌های دستگاه تناسلی انجام شود.

تشکر و قدردانی

نویسندگان مقاله از همکاری مرکز بهداشت شهرستان کرمان در انتخاب مراکز بهداشتی وکلیة مراکز بهداشتی، درمانی وابسته به دانشگاه علوم پزشکی شهر کرمان که در تعیین خوشه‌ها ونمونه‌گیری یاری‌گر این پژوهش بودند وهمچنین از کلیه زنان مراجعه کننده به مراکز بهداشتی که در این پژوهش شرکت داشتند، کمال تشکر وقدردانی را دارند.

Msuya S.E., Mbizro E., Stray B., Sundby J., Sam N.E., et al. Reproductive tract infection and the risk of HIV among women in Moshi, Tanzan-ia. Acta obstet gynecol scand.2002;81: 886-893.
Hadi A., praveen R. Promoting knowledge of sexual illnesses among women in Bagladesh. Asia Pac popul J.2003;18(1):29-43.
Ryan K.J., Kistners gynecology women’s health, 5th Edition, published by Mosby Company, USA.1999;pp:455.
Smeltzr C.Z., Bar G.B. Bruner and ddarth Text Book of medical surgical nursing, 4th Edition, Published by Lippincot Company, Philadelphia. 2000;pp:1192- 1193.
صادقی مسعود، منوچهری نائینی کورش. بررسی میزان شیوع تریکومونیازیس در زنان مراجعه کننده به مراکز بهداشتی درمانی استان چهار محال و بختیاری جهت آزمایش پاپ اسمیر 75-1374 .مجله دانشگاه علوم پزشکی شهر کرد (1380)، دوره سوم، شماره 3، صفحه 637.
پرهیزگار، عهدیـه. شیـوع. عفونت‌های علامت‌دار واژن و ارتباط آن با روش‌هـای پیشگیـری از بـارداری در زنان مراجعه کننده به مرکز بهداشتی شهرسنندج در سال 1380. فصلنامه علمی- پژوهشی دانشکده پـرستاری و مـامـائی دانشگاه علوم پزشکی کردستان، سال اول (1381 )، شماره 1، صفحه:20.
پارک جی‌ای، پارک ک. درسنامه پزشکی پیشگیری و اجتماعی، جلد 4. ترجمه حسین شجاعی تهرانی، انتشـارات دانشگاه علوم پزشکی گیلان (1381)، صفحه:262.
Lancaster J., Stanhope M. Community public health Nursing. 3th Edition, Published by Mosby Company, USA.2000;PP:164-259.
Andersson E.A., Milson T. Knowledge about the pervention of sexually transmitted diseases. Adolesc sex Health.2002;339-341.
محمدی، رخشنده. پرستاری بهداشت جامعه. چاپ اول، نشر نی، تهران (1379)، صفحه:128.
حلم سرشت اسماعیل. دل پیشه اسماعیل. پرستاری بهداشت جـامعه 1. چاپ دوم، انتشارات چهر، تهران (1380)، صفحه: 209.
اسکات جیمز آر. بیماری‌های زنان دنفورث جلد 1. ترجمه علی یزدی نژاد و همکاران. چاپ سوم، انتشارات کتاب میر، تهران (1381)، صفحات: 740- 736.
Marin M.G., King R., Sfameni S., Denner-stein J.D. Adverse behavioral and sexual factors in chronic vulvar disease. A m J Obstet Gynecol. 2000;183: 34-38.
Stone N., Ingham R. Knowledge of sexual health issues among unmarried young people in Nepal. Asia– pacific popul J.2003;18(2):33-45.
Robinson B.E. HIV/STD knowledge, Attit-udes, and Risk behaviors amony hmong american adolscents. J Sex Edu Ther.2000;4(23): 37-46.
Fonck K., Mwai C.H., Rakwar J., Kirui P., Ndinya A. J., et al. Health care seeking behavior and sexual behavior of patients with sexually tran-smitted diseases in Nairobi, Kenya. Sex Transm Dis.2001;28(7):367-371.
فروتن یعقوب. الزامات فرهنگی، اجتماعی باروری وتوانمند سازی زنان. مجموعه مقالات همایش توانمند سازی زنان. انتشارات مرکز امور مشارکت زنان، تهران (1380)، صفحات:253-246.
Qomariyah S.N., Amaliah L., Darwisyah R.S. Reproductive tract Infection (RTIs) among Indo-nesion women a literature review. Mitro INH Foundation Indonesia.2001:31-40.
شادپور کامل. نقش مردان در بهداشت باروری. مجموعه مقالات همایش توانمند سازی زنان. انتشارات مرکز امور مشارکت زنان، تهران (1380)، صفحه:198.
شطی صدیقه. بررسی رفتارهای بهداشتی زنان مراجعه کننده به بخش‌های تنظیم خانواده مراکز بهداشتی- درمانی شهر شیراز در ارتباط با عفونت‌های واژن. فصلنامه دانشکده پرستاری و مامائی حضرت فاطمه(س) شیراز، سال یازدهم (1380)، شماره 4 ـ 1، صفحات:29-24.
Clark L.R., Jackson M., Taylor L.A. Adoles-cent knowledge about sexually transmitted disea-ses. Sex Transm Dis.2002;29(8):439-443.
Khandwalla H.E., Luby S., Rahman S., know-ledge attitude and practice regarding STD among general practitioner and medical specialists in Krachi, Pakistan. Sex Transm Infect.2000;76:383- 385.
Salazar M.K. Hispanic women’s beliefs about breast cancer and mammography. Cancer Nurs. 1996;19(6):437-446.