زمینه و هدف

اولین گام جهت بررسی و ارزیابی باروری و یا میزان سلامت سیستم تولید مثلی مردان، تخمین پارامترهای اسپرمی توسط آنالیز مایع منی می‌باشد. آنالیز اسپرم شامل محاسبة غلظت، درصد تحرک و بررسی مورفولوژی اسپرماتوزوییدها می‌باشد. آنالیز مایع منی از مهمترین و اصلی‌ترین راه‌های تشخیصی میزان باروری در مردان محسوب می‌گردد. حداقل میزان این پارامترها در باروری‌های طبیعی، از طریق بررسی پارامترهای اسپرمی در زوج‌های بارور، توسط سازمان بهداشت جهانی به صورت دوره‌ای اعلام می‌گردد.

با توجه به اینکه مقادیر طبیعی اعلام شده توسط سازمان بهداشت جهانی، از طریق بررسی جمعیت‌های بارور تعیین می‌شود، در مواردی که پارامترهای اسپرمی در دامنه مقادیر طبیعی قرار نگیرند، فرد نابارور محسوب می‌گردد و متعاقب آن مشکلات اجتماعی و فشارهای روحی بسیاری برای زوجین به وجود می‌آید و این در حالی است که در مواردی، باروری خودبخودی، در شرایط طبیعی و بدون استفاده از تکنیک‌های کمک باروری در این دسته از افراد گزارش می‌شود. در نتیجه در مواردی که پارامترهای اسپرمی افراد در مرز حداقل‌های اعلام شده توسط سازمان بهداشت جهانی قرار می‌گیرد، باید با دقت نظر به پارامترهای منطقه‌ای رجوع شود و سپس در صورت لزوم برای این افراد از روش‌های درمانی ناباروری استفاده گردد.

هم اکنون در مناطق مختلف جهان، مطالعاتی بر روی پارامترهای اسپرمی منطقه‌ای در حال انجام است و استانداردهای هر یک از مناطق جغرافیایی به صورت جداگانه تعیین و مقادیر پارامترهای اسپرمی به صورت منطقه‌ای تعریف می‌گردد (5-1).

بررسی‌های موجود نشان می‌دهد که اگر غلظت اسپرم در هر میلی‌لیتر از مایع منی کمتر از 20 میلیون باشد موجب کاهش توانایی باروری در فرد می‌شود (7،6).

از طرفی در برخی از مطالعات کاهش تعداد کل اسپرم در نمونه از مقدار 40 میلیون را همراه با کاهش توانایی فرد در باروری گزارش نموده‌اند (8).

مطالعات نشان داده‌اند که درصد تحرک اسپرمها قویاً با احتمال باروری مرتبط می‌باشد (10،9،6). حداقل درصد اسپرم متحرک در اروپا 43% اعلام شده است (10).

در مورد درصد تحرک اسپرم باید درنظر داشت که مقادیر بالایی از inter-assay variations (درصدی از دامنه تغییرات در مطالعه یک نمونه که توسط افراد مختلف انجام شده است) مشاهده می‌گردد که به صورت inter-observer variations می‌توان از آن نام برد (11).

همچنین مشخص شده است مورفولوژی اسپرم (درصد اسپرم‌ با شکل ظاهری طبیعی در هر نمونه) مشخصاً روی احتمال لقاح و باروری موثر می‌باشد (14-12،9،8). حداقل درصد اسپرم با مورفولو‍ژی طبیعی در اروپا 22% اعلام شده است (1).

تاکنون پارامترهای اسپرمی در جمعیت نابارور در بسیاری از جوامع دنیا و همچنین ایران مورد مطالعه قرار گرفته‌اند، اما به ندرت پارامترهای اسپرمی در جمعیت بارور جوامع مورد ارزیابی قرار گرفته‌اند.

از آنجایی که بررسی و ارزیابی مایع منی به عنوان وسیلة ارزیابی و تعیین میزان پتانسیل باروری در مردان مبتلا به مشکلات ناباروری مورد استفاده قرار می‌گیرد، تعیین مقادیر استاندارد ملی هر یک از پارامترها از اهمیت بالایی برخوردار است. نکته مهم و قابل ذکر در مورد استاندارد نمودن معیارهای ارزیابی باروری این است که هیچگاه میانگین پارامترهای اسپرمی در جمعیت طبیعی و بارور را نباید به عنوان شاخص برای ارزیابی زوج نابارور مورد استفاده قرار داد؛ بلکه جهت ارزیابی باروری این افراد بهتر است مقادیر حداقل پارامترهای اسپرمی در افراد بارور را به عنوان شاخص در نظرگرفت. لازم به ذکر است که این مقادیر مشخص‌کننده آستانه و مرز بین باروری و ناباروری می‌باشند و افراد دارای مقادیر آستانه نیز از احتمال و شانس باروری برخوردار هستند (4).

به منظور مشخص نمودن مقادیر حداقل پارامترهای اسپرمی مؤثر در باروری، مطالعات متعددی بر روی بیماران کاندید IVF، تزریق داخل رحمی اسپرم، و افراد نابارور تحت درمان انجام گرفته است. از آنجایی که نتایج این مطالعات به مقادیر پارامترهای اسپرمی در افراد نابارور پرداخته است تعمیم این نتایج به جمعیت‌های بارور امکان‌پذیر نمی‌باشد؛ لذا جهت مشخص کردن مقادیر حداقل پارامترهای اسپرمی در افراد بارور از پارامتر جدیدی تحت عنوان "زمان انتظار تا وقوع باروری" (TTP) استفاده می‌شود.

زمان انتظار تا وقوع باروری به مدت زمان (بر حسب ماه) و یا تعداد سیکل قاعدگی تا زمان بارداری اطلاق می‌شود که در طی آن از هیچیک از وسایل پیشگیری از بارداری استفاده نکرده باشند. این پارامتر به عنوان ابزار اپیدمیولوژیک مناسبی برای بررسی اثر عوامل محیطی بر فعالیت سیستم تولیدمثلی مردان شناخته شده است (15). در تعدادی از مقالات، پارامترهای اسپرمی و TTP در شهرهای مختلف اروپایی مورد ارزیابی قرار گرفته‌اند (2،1). در این مطالعات که در کشورهای دانمارک (شهر کوپنهاک)، فرانسه (شهر پاریس)، اسکاتلند (شهر ادینبورگ) و فنلاند (شهر تورکو) به طور همزمان انجام شده است، روی اختلافات جغرافیایی در کیفیت نمونة اسپرمی در افرادی که در زمان انجام مطالعه همسرانشان بارور بوده‌اند، تأکید نموده‌اند. نتایج مطالعات فوق نشان می‌دهد که تفاوت بین مقادیر پارامترهای اسپرمی افراد بارور در کشورهای مختلف، بیانگر ضرورت ارائه معیارهای کلینیکی جدید در تشخیص وضعیت باروری و ناباروری مردان و انتخاب نوع درمان در افراد نابارور در هر منطقه می‌باشد (16،3).

مطالعاتی که به آنها اشاره شد در کشورهای اروپایی انجام گرفته‌اند و تاکنون هیچگونه مطالعه‌ای در این زمینه در کشورهای خاورمیانه و ایران گزارش نگردیده است؛ لذا هدف این مطالعه بررسی و ارزیابی پارامترهای اسپرمی در یکی از شهرهای ایران، (اصفهان) می‌باشد.

روش بررسی

با جلب همکاری پزشکان متخصص زنان و زایمان از آنها خواسته شد تا زنان باردار را به آزمایشگاه آندرولوژی مرکز باروری و ناباروری اصفهان معرفی نمایند. سپس مراجعین در مورد ضرورت تحقیق توجیه شدند و از آنان رضایت نامه اخذ گردید و از آنها خواسته شد تا همسرانشان یک نمونه اسپرمی را به آزمایشگاه آندرولوژی مرکز باروری و ناباروری تحویل نمایند. معیارهای انتخاب زوج‌های بارور از این قرار بود: (زمان پرهیز از نزدیکی 7-2 روز بوده)، بارداری فعلی آنها از طریق آمیزش طبیعی صورت گرفته باشد و هیچ یک از روش‌های درمانی باروری اعم از درمان دارویی، هورمونی، IUI، IVF، ICSI، ... بر روی آنها انجام نشده باشد. دامنه تغییرات سن زنان بین 35-16 سال و سن مردان بین 45-20 سال بود. یکی از پرسش‌های مهم از این زوجین، مشخص نمودن زمان انتظار تا باروری (TTP) بود. بدین صورت که مدت زمانی که در طی آن از هیچیک از روشها و وسائل پیشگیری از بارداری استفاده ننموده بودند و در انتهای آن بارداری فعلی اتفاق افتاده بود، از ایشان سوال و برحسب ماه ثبت گردید.

در نهایت تعداد 234 نمونه اسپرمی از تاریخ خرداد 83 الی فروردین 84 دریافت و تمامی نمونه‌ها براساس معیارهای سازمان بهداشت جهانی توسط یک فرد کاملاً ماهر مورد ارزیابی قرار گرفت تا از بوجود آمدن ضریب خطای تعدد مشاهده‌گر جلوگیری شود.

به طور خلاصه غلظت، درصد تحرک، درصد اسپرماتوزویید با شکل طبیعی در کلیه نمونه‌ها با استفاده از استانداردهای سازمان بهداشت جهانی به شرح زیر مورد ارزیابی قرار گرفت:

غلظت اسپرم در هر نمونه با استفاده از روش Mackler Counting Chamber تعیین گردید. این وسیله دارای یک محفظه است که مایع منی به حجم l10 درون آن ریخته می‌شود و یک سرپوش شیشه‌ای مدرج بر روی آن قرار می‌گیرد. با قرار گرفتن سرپوش شیشه‌ای مدرج برروی محفظه ارتفاع 10 میکرومتری از مایع منی ایجاد می‌گردد که در این ارتفاع تنها یک لایه اسپرم قرار می‌گیرد. سپس به صورت تصادفی اسپرم‌های داخل 10 خانه را شمارش نموده و مجموع آن در فاکتور یک میلیون ضرب می‌شود. لازم به ذکر است که شمارش اسپرمها با بزرگنمایی 200 انجام شد. حجم نمونه نیز توسط سرنگ 5 میلی‌لیتری (یزد سرنگ، ایران) اندازه‌گیری گردید و تعداد کل اسپرمها در هر نمونه نیز از حاصل ضرب غلظت در حجم نمونه محاسبه شد.

جهت ارزیابی درصد تحرک اسپرمی در هر نمونه، یک قطره مایع منی با حجم 10 میکرولیتر بر روی لام گذاشته می‌شود سپس لامل 20×20 بر روی قطره قرار داده می‌شود، در این حال ارتفاع حدود 25-20 میکرومتری ایجاد می‌شود و امکان تحرک اسپرمها فراهم می‌گردد. لامها بدون رنگ‌آمیزی و با استفاده از میکروسکوپ نوری و با بزرگنمایی 400 بررسی گردید و درصد اسپرم‌های متحرک ثبت شد.

در هر نمونه اسپرمی بخشی از اسپرمها فاقد شکل طبیعی می‌باشند که با شمارش 200 اسپرم، درصد اسپرم‌های طبیعی مشخص می‌گردد. در این مطالعه پس از شستشوی نمونه اسپرمی توسط محیط کشت Ham's F10 (Seromed,Germany) و رنگ‌آمیزی نمونه اسپرمی به روش پاپانیکولا، درصد ناهنجاری‌های سر، گردن، قطعه میانی و ناحیه دمی اسپرمها و درصد اسپرم‌های با مورفولوژی طبیعی در هر نمونه محاسبه و ثبت گردید.

اطلاعات جمع‌آوری شده توسط نرم افزار SPSS مورد آنالیز آماری قرار گرفت. مقادیر حداقل و نیز میانگین هر یک از پارامترهای اسپرمی ثبت گردید. پارامتر "زمان انتظار تا بارداری" به دو گروه کمتر وبیشتر از 6 ماه دسته‌بندی گردید و مقادیر پارامترهای اسپرمی پس از دسته‌بندی با مقادیر به دست آمده در صدک 10 مطالعه حاضر در جداول دو در دو (crosstabs…) مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفتند، مقادیر OR محاسبه و سطح‌ معنی‌داری 05/0 در نظر گرفته شد.

نتایج

همانگونه که جدول شماره 1 نشان می‌دهد میانگین سنی مردان، میانگین تعداد روزهای پرهیز از نزدیکی در زوجین، میانگین درصد اسپرم‌های متحرک و نیز میانگین درصد اسپرم‌های طبیعی در نمونه‌های مورد مطالعه در اصفهان و در اروپا (پاریس، کوپنهاک، تورکو و ادینبورگ) بسیار نزدیک به یکدیگر می‌باشد؛ لیکن میانگین حجم مایع منی در اصفهان نسبت به مطالعة اروپایی کمتر است و بالعکس میانگین تراکم اسپرمها در اصفهان نسبت به این میانگین در اروپا به طور واضحی بالاتر می‌باشد. با این حال میانگین تعداد کل اسپرمها در نمونه‌ها در اروپا و اصفهان بسیار نزدیک می‌باشد.

در جـدول شمـارة 1، مقادیر صدک‌های 5، 10، 50 و 95 هر یک از پارامترها نیز جهت مقایسه مطالعة حاضر و اروپا ارائه شده است.

در جدول شماره 2 پس از گروه بندی مقادیر پارامترهای اسپرمی براساس صدک10(جدول شماره 1) یافته‌های شهر اصفهان، میزان و درصد و شانس باروری، در طول مدت زمان انتظار تا بارداری کمتر از 6 ماه در شهر اصفهان آورده شده است.

در مرحله بعد، مقادیر پارامترهای اسپرمی حاصل از شهر اصفهان، برحسب مقادیر ارائه شده در گزارشات اروپایی به دو گروه تقسیم شدند و پس از آن در مورد زمان انتظار تا باروری در زوج‌های مورد مطالعه در شهر اصفهان به دو گروه بارور کمتر از 6 ماه و بیشتر از 6 ماه گروه‌بندی گردیدند و سپس برای مقادیر گروه‌بندی شدة پارامترهای اسپرمی و میزان باروری در کمتر از 6 ماه مقادیر شانس نسبی باروری و فاصله اطمینان محاسبه گردید (جدول شماره 2). همانطور که در جدول شماره 3 مشاهده می‌گردد، در موارد حجم نمونة کمتر از ml2، تراکم اسپرمی کمتر از 20 میلیون در هر میلی لیتر، تعداد کل اسپرم کمتر از 70 میلیون در هر نمونه، اسپرم متحرک کمتر از 50% و نسبت اسپرم‌های با شکل طبیعی کمتر از30%، احتمال و شانس باروری در طی مدت زمان کمتر از 6 ماه کاهش نشان می‌دهد.

همانگونه که در جدول شمارة 3 مشاهده می‌شود درصد و شانس باروری در موارد حجم نمونه و تراکم اسپرم نسبت به جدول شماره 2 افزایش نشان می‌دهد اما در مورد پارامتر تعداد کل اسپرم در نمونه تفاوتی مشاهده نمی‌شود و در موارد درصد اسپرم متحرک و درصد اسپرم طبیعی شانس باروری کاهش نشان می‌دهد.

بحث

آنالیز مایع منی و مقادیر پارامترهای اسپرمی مهمترین ابزار تشخیصی پتانسیل باروری مردان می‌باشد. با این وجود اختلافات واضح و قابل مشاهده در میان مقادیر تعیین و اعلام شده در مقالات Ombelet،Comhaire و McDonough نمایانگر لزوم بازنگری این مقادیر و جمعیت‌شناسی در هر منطقه می‌باشد (19-17). فقدان اطلاعات کافی در زمینة مقادیر طبیعی پارامترهای اسپرمی و نیز مقادیر حداقل ضروری و لازم جهت باروری در هر یک از پارامترها مشاهده می‌گردد. این موضوع به ویژه در موارد روش‌های نوین درمان ناباروری که مقادیر حداقل، جهت تعیین نوع درمان ناباروری اهمیت دارند به طور بارز مشاهده می‌گردد.

همانگونه که در جدول شماره 1 گزارش شده است مقادیر گزارش شده در مقالات اخیر در زمینه پارامترهای اسپرمی در اروپا، با مقادیر این مطالعه اختلاف دارد. یکی از این موارد اختلاف حجم نمونه اسپرمی افراد می‌باشد که میانگین حجم نمونه

در مطالعة حاضر در شهر اصفهان (ml5/2)، کمتر از میانگین اعلام شده در اروپا (ml1/4) می‌باشد و از طرفی میانگین غلظت اسپرمی در شهر اصفهان (3/136 میلیون در هر میلی لیتر) بالاتر از این میانگین در اروپا (91 میلیون در هر میلی لیتر) می‌باشد. ولیکن میانگین تعداد کل اسپرم در نمونه‌ها در شهر اصفهان (347 میلیون) و در اروپا (354 میلیون) بسیار نزدیک می‌باشد. موارد تشابه و تفاوت‌های به دست آمده می‌تواند به علل مختلف از جمله ویژگی‌های جغرافیایی و آب و هوایی، نژاد و ... باشد (2،5،17،20،21) که در نتیجة آب و هوای خشک در شهر اصفهان حجم مایع منی کمتر از مناطق اروپایی به دست آمده است. اگرچه برای رسیدن به چنین نتیجه‌ای نیاز به انجام تحقیقات وسیع‌تری می‌باشد.

در این مطالعه پس از ارزیابی پارامترهای اسپرمی صدک 10 برای هریک از پارامترها محاسبه شد و به عنوان مقادیر حداقل‌های لازم جهت باروری در نظر گرفته شد و در موارد حجم نمونه مقدار ml1، در مورد غلظت 45 میلیون در هر میلی لیتر، در مورد تعداد کل در نمونه 75 میلیون اسپرم، درصد اسپرم متحرک 57% و درصد اسپرم با شکل طبیعی28% بدست آمد.

در این مطالعه، زمان انتظار تا باروری برحسب ماه ((TTP نیز ثبت گردید. میانگین و میانه TTPدر این مطالعه 16/3 و2 ماه محاسبه گردید و درصد بارداری‌های اتفاق افتاده در طی 6 ماهه دوم 9% بوده است. که این مقادیر در مطالعه اروپا بترتیب 8/3 و 2 ماه می‌باشد و 8% بارداری‌های اتفاق افتاده در مدت زمان پس از 6 ماه مشاهده می‌شود (1). از آنجایی که در دو گزارش فوق در50% زوج‌های مورد مطالعه باروری در طی دو ماه اول اتفاق افتاده است و کمتر از 9% بارداریها در 6 ماهه دوم اتفاق می‌افتد و نیز در مطالعه Slama 2002 چنین بیان می‌شود که از علل عدم باروری در 6 ماه اول می‌تواند بیماری‌های اروژنیتال زنانه باشد (1)، بنابراین در مطالعه حاضر زوج‌های بارور به دو گروه باروری در کمتر از 6 ماه و بیشتر از 6 ماه تقسیم بندی شدند. در گروه کمتر از6 ماه مقادیر حجم، غلظت، تعداد کل اسپرم در نمونه، میزان تحرک اسپرمها و میزان مورفولوژی طبیعی برای صدک 10محاسبه شد ونسبت درصد باروری براساس صدک 10 محاسبه گردید سپس براساس این نسبتها میزان شانس باروری در موارد هریک از پارامترهای اسپرمی محاسبه گردید. برای مثال در مورد درصد اسپرم طبیعی، نسبت موارد باروری در کمتر از شش ماه، در گروهی که درصد اسپرم طبیعی افراد کمتر از 28% می‌باشد، 85% و گروهی که درصد اسپرم طبیعی آنها مساوی و یا بیشتر از 28 % است،92% است. حال با تقسیم این دو نسبت باروری (85% بر92%) نسبت شانس باروری به میزان 93/0 محاسبه می‌گردد (جدول شماره 2). نسبت شانس باروری به میزان 93/0 نشان می‌دهد که شانس باروری در کمتر از 6 ماه برای کسانی که درصد اسپرم طبیعی آنها کمتر از 28% است نسبت به کسانی که درصد اسپرم طبیعی آنها مساوی یا بیشتر از28% است، به نسبت 93 به 100 می‌باشد. از آنجا که مقدار 93/0براساس نمونه‌های موجود در این مطالعه محاسبه شده است، جهت به دست آوردن حدود مقدار واقعی شانس باروری، فاصله اطمینان 95% نیز مورد محاسبه قرار گرفت. این فاصله نشان می‌دهد که با اطمینان 95% مقدار واقعی شانس باروری در فاصله 09/1-78/0 می‌باشد. با توجه به اینکه فاصله اطمینان عدد یک را در بردارد، می‌توان چنین استنباط نمود که با داده‌های موجود نمی‌توان رابطه بین درصد اسپرم طبیعی و بارداری در مدت زمان کمتر از شش ماه را از نظر آماری معنی‌دار دانست. در مطالعه Slama نیز شانس نسبی باروری در مدت زمان کمتر از شش ماه در مورد درصد اسپرم طبیعی 89/0 محاسبه گردیده است (1) و فاصله اطمینان 95% بین مقادیر 00/1-79/0 محاسبه گردیده است. این فاصله اطمینان نیز

نشان می‌دهد که از نظر آماری رابطه بین درصد اسپرم طبیعی و بارداری در مدت زمان کمتر از شش ماه مشاهده نمی‌گردد. براساس جدول شمارة 2 این نتیجه‌گیری در مورد سایر پارامترهای اسپرمی نیز صادق است. بدین معنی که در مطالعه حاضر ارتباط معنی‌داری بین هیچ کدام از پارامترهای اسپرمی و شانس باروری در کمتر از 6 ماه بدست نیامد. این نتایج با گزارش اروپا نیز تقریباً همخوانی دارد (جدول شمارة 3) اگرچه صدک 10 به عنوان حداقل مقادیر لازم جهت باروری در هر دو مطالعه در نظر گرفته شده است.

لازم به ذکر است که در مطالعه اروپا حداقل تراکم یا غلظت اسپرمی به میزان 20 میلیون در هر میلی لیتر براساس مطالعات Rowe وMacleod and Gold درنظر گرفته شد (7،6). در جدول 3 شانس نسبی باروری و فاصله اطمینان در شهر اصفهان براساس مقادیر حداقل‌های اعلام شده در گزارشات اروپایی محاسبه شد. نتایج این محاسبات نشان داد که در تمامی پارامترهای با فاصله اطمینان 95% شانس باروری در شهر اصفهان بالاتر از اروپا می‌باشد (جدول شماره 3).

به طور کلی در این مطالعه حداقل‌های به دست آمده در صدک 10 در شهر اصفهان در مورد پارامترهای حجم، غلظت، درصد تحرک اسپرمها و درصد اسپرم با مورفولوژی طبیعی به ترتیب: ml1، 45میلیون در هر میلی لیتر،57% اسپرم متحرک و 28% اسپرم با مورفولوژی طبیعی می‌باشد. در نتیجه نمونه‌های با حجم بیشتر از ml1 را می‌توان طبیعی در نظر گرفت و این مقدار با میزان اعلام شده در گزارشات سازمان بهداشت جهانی (ml2) متفاوت می‌باشد. در مورد پارامتر غلظت اسپرمی، مقدار محاسبه شده در این مطالعه بالاتر از مقدار اعلام شده توسطRowe

(20 میلیون در هر میلی لیتر) می‌باشد (7). در نتیجه در مورد میزان حداقل غلظت اسپرمی به صورت منطقه‌ای بایستی مقدار 45 میلیون در هر میلی لیتر را در نظر گرفت. پارامتر تعداد کل اسپرم در نمونه، در مطالعه Slama به میزان 70 میلیون و در مطالعه حاضر در شهر اصفهان به میزان 75 میلیون محاسبه گردید که نشان می‌دهد علیرغم فاصلة بین مقادیر حجم و غلظت، پارامتر تعداد کل اسپرم در هر نمونه (حجم نمونه غلظت اسپرمی= تعداد کل اسپرم در نمونه) در این دو مطالعه تقریباً برابر می‌باشد. در مورد درصد اسپرم متحرک در هر نمونه، مقدار اعلام شده توسط سازمان بهداشت جهانی، 50% می‌باشد که با مقدار به دست آمده در این مطالعه (57%) تفاوت کمی‌ دارد زیرا در محاسبه این پارامتر درصد خطای بین مشاهده‌گر

(Inter-observer variation) وجود دارد و میزان این تفاوت و یا خطا در دو مطالعه کمتر از 10% می‌باشد که از نظر آماری قابل قبول می‌باشد. در مورد پارامتر درصد اسپرم طبیعی در نمونه‌ها، در این مطالعه مقدار 28% محاسبه گردید که این مقدار در مطالعات اروپایی به میزان 30% و در مطالعات سازمان بهداشت جهانی به میزان 40% محاسبه و اعلام شده است. بطور کلی محاسبه و اعلام دوره‌ای مقادیر حداقل‌های پارامترهای اسپرمی در راستای انتخاب روش‌های درمانی کمک باروری، بسیار ضروری به نظر می‌رسد.

نتیجه‌گیری

در مجموع، مطالعات انجام شده بر روی نمونه‌های اسپرمی افراد بارور در جهان بسیار محدود و معدود می‌باشد اما با نتایج به دست آمده از همین مطالعات محدود می‌توان چنین نتیجه‌گیری نمود که اختلافات بومی و منطقه‌ای مهمی از نقطه نظر اپیدمیولوژیک و بالینی در بین جوامع مشاهده می‌گردد. در مطالعه حاضر نیز تفاوت‌های مشخصی بین مقادیر پارامترهای اسپرمی گزارش شده با مطالعات اروپایی، به ویژه در موارد حجم نمونه و تراکم اسپرمی مشهود می‌باشد.

با مقایسه گزارشات مختلف بین‌المللی و نتایج حاصل از این مطالعه پیشنهاد می‌گردد که در سایر مناطق کشور نیز این مطالعه صورت گیرد. در نتیجه مقادیر حداقل پارامترهای اسپرمی در هر منطقه تعریف شده‌ و در جهت درمان زوج‌های نابارور مورد استفاده قرار گیرد.

تشکر و قدردانی

این مطالعه با همکاری معاونت پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، پژوهشکده رویان (پایگاه تحقیقاتی اصفهان) و نیز مرکز باروری و ناباروری اصفهان انجام گرفته است. لذا از کلیه مسئولین، متخصصین و پرسنل مراکز فوق کمال تشکر و قدردانی را داریم. بودجه این تحقیق توسط دانشگاه علوم پزشکی اصفهان در قالب طرح به شماره 83044 تأمین گردیده است.