کلامیدیا تراکوماتیس یکی از عفونتهای شایع منتقله از راه تماس جنسی است که قابل درمان میباشد (1). این باکتری یکی از عوامل شایع ایجاد کننده اورتریت، سرویسیت، بیماریهای التهابی لگن (PID) ، ناباروری لولهای، بارداری نابجا (EP) ، اپیدیدیمیت، پروکتیت و آرتریت است. در صورت آلودگی مادر، جنین در حین عبور از کانال زایمانی آلوده شده و به کونژنکتیویت و یا پنومونیت مبتلا میشود (2). طبق آمار سازمان جهانی بهداشت، سالیانه 90 میلیون عفونت کلامیدیایی در سطح جهان اتفاق میافتد (3). براساس گزارش CDC سالیانه در حدود 4 میلیون عفونت جدید کلامیدیایی ایجاد میشود (4) که در اغلب موارد، بدون علامت میباشد (5).
از آنجا که کلامیدیا یک پاتوژن داخل سلولی است شناسایی آن با استفاده از روشهای معمول تشخیص باکتریها مشکل میباشد (6). در بررسی شیوع عفونت کلامیدیایی در جوامع مختلف، روشهای مختلف تشخیصی با لحاظ نمودن حساسیت و ویژگی آنها مورد مقایسه قرار گرفته است. از جمله در مطالعه Bakken و همکاران که روی زنان سالم در سنین باروری با استفاده از روش PCR انجام شد شیوع عفونت 1/4% (541/22نفر) گزارش شد (7). همچنین در بررسی مشابهی روی زنان 24-16 ساله سالم، 4/2% افراد مبتلا به عفونت تناسلی کلامیدیا بودند (8). در استرالیا نیز شیوع عفونت در زنان 35-15 ساله دارای فعالیت جنسی، 13% گزارش شده است (5).
اطلاعات در مورد شیوع این عفونت در آسیای میانه محدود میباشد. در مطالعهای که در امارات بر روی زنان سالم انجام شد 6/2% شرکتکنندگان عفونت کلامیدیایی داشتند(9).
در بررسی توسط گروههای مختلف در ایران فراوانیهای متفاوتی از این عفونت گزارش شده است. در مطالعه دکتر فلاح و همکاران که شیوع عفونت با روش PCR روی نمونه ادرار زنان مبتلا به سرویسیت مورد بررسی قرار گرفت 14 مورد از 94 نمونه (9/14%) به کلامیدیا آلوده بودند (10).
در بررسی آلودگی کلامیدیایی توسط دکتر بادامی و همکاران، 8/8% زنان نابارور آلوده به کلامیدیا بودند (11). همچنین در بررسی زنان دارای سقط عادتی، توسط دکتر سالاری و همکاران، 2/7% آنان دارای تست مثبت ایمونوفلورسانس مستقیم (DIF) بودند (12). در مطالعه دکتر ضعیمی و همکاران در زنان مبتلا به سرویسیت 5/15% تست مثبت PCR و1/14% تست مثبت DFA داشتند(13).
به منظور یافتن بهترین روش تشخیصی کلامیدیا در سالهای اخیر مطالعات پراکندهای صورت گرفته است. در مطالعه دکتر حاجیا در زمینه استاندارد طلایی تشخیص کلامیدیا، به این نکته اشاره شده است که به واسطه حساسیت و ویژگی بالای تکنیکهای آمپلیفیکاسیون، میتوان به آسانی از نمونه ادرار به عنوان یک روش غیرتهاجمی برای غربالگری گونههای کلامیدیا به ویژه کلامیدیا تراکوماتیس استفاده نمود.
به ویژه آنکه این تکنیکها از نظر هزینه برای آزمایش تعداد زیادی نمونه مناسبتر بوده و دارای حساسیت کافی برای تشخیص کلامیدیا هستند (15،14).
در کشورهای در حال توسعه کلامیدیا از بین آزمایشات در دسترس تستهای مبتنی بر تکیثر ژنوم باکتری، (NAATs) توصیه شده است (16). در مطالعهای در روسیه، سه روش کشت سلولی، DIF وPCR مورد بررسی قرار گرفتند و از این میان PCR دارای حساسیت 100-79% و ویژگی 100-97% بود، ولی حساسیت کشت و DIF پایین بود (17). در استرالیا با بکارگیری تستهای بررسی DNA نمونههای ادراری، نسبت تشخیص کلامیدیا از 1999 تا 2002 از 42% به 92% افزایش یافته است (18). در یک مطالعه حساسیت، ویژگی، ارزش اخباری مثبت و منفی تست PCR جهت تشخیص کلامیدیا تراکوماتیس در نمونه ادرار زنان به ترتیب 4/91%، 5/91%، 1/94% و 3/99% گزارش شده است (19).
با توجه به اینکه عفونت کلامیدیایی در اغلب موارد بدون علامت بوده و تشخیص به موقع آن در زنان بدون علامت به منظور پیشگیری از عوارض خطرناکی مانند بیماریهای التهابی لگن، ناباروری لولهای، بارداری نابجا و ... از اهمیت ویژهای برخوردار است (21،20).
لذا این مطالعه به منظور بررسی فراوانی این عفونت در زنان مراجعه کننده به درمانگاههای زنان مامایی تهران انجام شد تا با آگاهی از میزان شیوع آن بتوان بر لزوم غربالگری این عفونت در زنان تاکید نموده و برنامههای پیشگیری و بهداشتی ارائه نمود.
این مطالعه در تابستان و پاییز سال 82 روی 1052 زن مراجعهکننده به درمانگاههای زنان و مامایی تهران که بهطور تصادفی انتخاب شده بودند انجام شد. این زنان در سنین باروری (49-15 سال) بوده و رضایت خود را جهت شرکت در مطالعه ابراز نمودند. معیارهای ورود به این مطالعه شامل عدم دفع ادرار طی 2 ساعت قبل از نمونهگیری و نیز عدم مصرف آنتیبیوتیک طی 3 هفته قبل از زمان انجام نمونهگیری بود. ابزار تحقیق پرسشنامه و نمونه مورد استفاده، نمونه ادراری بود که شرکتکننده حداقل طی 2 ساعت قبل دفع ادرار نداشت (FCU) .
در پرسشنامه اطلاعات شخصی شامل سن، وضعیت تأهل، سطح تحصیلات، شغل، فعالیت جنسی، بارداری (در زمان مطالعه)، روش پیشگیری از بارداری مورد استفاده و انواع روشهای مؤثر بر مطالعه، مصرف سیگار، یا سایر مواد مخدر، سوابق باروری شامل ترشح واژینال، درد زیرشکم، ناباروری، بارداری نابجا، سقط جنین، تولد نوزاد با وزن کم و زایمان زودرس مورد پرسش قرار گرفت.
پس از مصاحبه و توضیح مراحل نمونهگیری و اهداف مطالعه، ابتدا رضایتنامه کتبی توسط افرادی که تمایل به شرکت در تحقیق داشتند تکمیل شده و سپس پرسشگری توسط کارشناسان مامایی انجام شد که در دوره تحصیل خود در زمینه بیماری مورد نظر آموزش دانشگاهی دیده بودند و قبل از شروع کار مجدداً تحت آموزش توسط مجری طرح (متخصص بیماریهای عفونی و گرمسیری) قرار گرفته بودند.
پس از تکمیل پرسشنامه ml50-10 نمونه اول ادرار اخذ و بلافاصله تحت شرایط استاندارد (دمای C8-2) به پژوهشکده فنآوریهای نوین علوم پزشکی جهاددانشگاهیـ ابنسینا انتقال مییافت تا استخراج DNA روی نمونهها در همان روز انجام گیرد. استخراج DNA براساس روش Russell و Sambrook (22) و طبق مراحل ذیل انجام پذیرفت:
ml50-30 ادرار به مدت 10 دقیقه با دور rpm1200 سانتریفیوژ شده و مایع رویی تخلیه شد. سپس ml1 بافر PBS به رسوب نمونه ادراری اضافه و با پیپت پاستور مخلوط گردید و مجدداً به مدت 10 دقیقه با سرعت rpm1200 سانتریفیوژ شد. مراحل تخلیه مایع رویی تا این مرحله مجدداً تکرار شد. µl300 بافر TES ، به همراه µl120 از SDS 10% و µl25 پروتئیناز k (mg/ml100) به رسوب اضافه شد. پس از آن محلولهای مورد نظر به مدت 2ساعت در دمای C55 انکوبه شدند. در مرحله بعد به مقدار µl 120 محلول NaCl اشباع به آن افزوده و به مدت 10 دقیقه با دورrpm 10000 سانتریفیوژ شد. پس از انتقال محلول فوقانی لولهها به میکروتیوبهای جدید، µl30 ایزوپروپرانول به آنها افزوده و به آرامی مخلوط شد تا رشته DNA ظاهر گردد. مجدداً به مدت 10 دقیقه با سرعت rpm 10000 سانتریفیوژ شده و محلول رویی تخلیه شد و سپس رسوب ویالها با ml1 اتانول 70% شستشو داده شد (سانتریفیوژ rpm10000 به مدت 1 دقیقه) و نهایتاً مقدار µl100-10 بافر TE به DNA افزوده شد (حجم TE اضافه شده به DNA، به مرحله آشکارسازی DNA بستگی دارد).
DNA استخراج شده تا زمان انجام PCR در دمای C20- نگهداری شد. پرایمرهای مورد استفاده جهت تشخیص ژنوم باکتری دارای توالی زیر بودند (22):
Chl-s: GGA CAA ATC GTA TCT CGG
Chl-as: GAA ACC AAC TCT ACG CTG
مراحل PCR به شرح زیر انجام گرفت: از بافر 10X PCR (roche, Germany) به مقدار l5، (mm10)dNTP به مقدار l1، پرایمرهای Forward و Reverse با غلظت M10 به مقدار l1، Tag DNA Polymerase (U250) (roche, Germany) به مقدار µl 2/0 و آب مقطر دیونیزه استفاده گردید و برنامه C94 پنج دقیقه، C94 سیثانیه، C55 سیثانیه، C72 سیثانیه طی چهل سیکل بکار گرفته شد. محصول PCR، قطعهای به طول bp 517 بود. بعد از مرحله PCR از روش RFLP با استفاده از آنزیم محدود کننده ، Bgl II (Biolabs, New England) برای اختصاصیتر شدن تست استفاده گردید(شکل 1).
نهایتاً اطلاعات پرسشنامهها همراه با نتایج حاصل از آزمون PCR وارد نرمافزار SPSS ویرایش 11 شد و با استفاده از آزمونهای آماری تی مستقل، 2، آنالیز واریانس یکطرفه و مدلهای لجستیک یک متغیره و چندگانه مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت و سطح معنیداری 5% در نظر گرفته شد. همچنین جهت بررسی اثر همزمان متغیرها بر نتیجه تست از مدل لجستیک چندگانه استفاده شد. برای توصیف دادهها از جداول و نمایش میانگین به صورت انحراف معیار± میانگین و مقدار OR و حدود اعتماد آن استفاده شد.
در این مطالعه 1052 نفر مورد بررسی قرار گرفتند که از این تعداد 129 نفر (3/12%) تست مثبت PCR داشتند. سن افراد مورد بررسی 42-15 سال با متوسط 36/6±52/28 سال بود. 2/56% شرکت کنندگان دارای تحصیلات متوسطه، 2/94% متأهل، 8/91% خانهدار، 5/32% باردار (در زمان مطالعه) و 8/93% دارای فعالیت جنسی بودند. 2نفر (2/0%) بیش از یک شریک جنسی و سایرین فقط یک شریک جنسی داشتند. 1/48% یکی از روشهای پیشگیری از بارداری را استفاده میکردند. از بین افرادی که دارای فعالیت جنسی بوده و باردار نبودند 4/10% از OCP، 7/8% از کاندوم و 3/16% از IUD و بقیه از سایر روشها استفاده میکردند. 6/1% سیگاری و تنها 2 نفر (2/0%) مصرفکننده مواد مخدر بودند.
در سابقة باروری افراد 39% دارای ترشحات واژینال، 9/12% درد در قسمت تحتانی شکم، 1% سابقة بارداری نابجا، 2/21% سابقة سقط، 5/6% سابقة زایمان زودرس، 7/2% سابقه تولد نوزاد با وزن کم و 2/7% سابقه ناباروری داشتند.
4/12% (991/123) افراد متأهل دارای تست PCR مثبت بودند؛ ولی این میزان در افراد مجرد 8/9% (61/6)بود. تست مذکور در 3/12% (985/121) افراد دارای فعالیت جنسی و 8/10% (65/7) افراد بدون فعالیت جنسی، مثبت بود.
9/12% (502/65) افرادی که از یکی از روشهای پیشگیری از بارداری استفاده میکردند دارای تست PCR مثبت بودند؛ در حالیکه این میزان در افرادی که از هیچ یک از روشها استفاده نمیکردند 4/11% (542/62) بود. در میان افرادی که دارای روش پیشگیری از بارداری بود، 4/13% (67/9) زنانی که OCP مصرف میکردند در مقابل 2/12% (985/120) زنانی که آنرا مصرف نمیکردند تست PCR مثبت داشتند. 4/10% (106/11) افرادی که IUD بکار میبردند در مقابل 5/12% (946/118) زنانی که IUD بکار نمیبردند دارای تست مثبت بودند. در مصرفکنندگان کاندوم 3/14% (56/8) و در افرادی که کاندوم استفاده نمیکردند 1/12% (996/121) نتیجه تست مثبت شد که این میتواند ناشی از عدم استفاده صحیح از کاندوم باشد.
نتیجه آزمایش در 7/12% (409/52) افراد دارای ترشحات واژینال و 9/11% (640/76) افراد بدون ترشحات واژینال مثبت بود. 6/15% (135/21) افرادی دارای سابقه درد زیر شکم دارای تست PCR مثبت بودند؛ ولی این میزان در افراد فاقد این درد 7/11% (913/107) بود. در افراد با سابقه ناباروری 2/13% (76/10) و در افراد بدون این سابقه 1/12% (973/118) نتیجه تست مثبت بود. در 7/11% (222/26) افراد با سابقه سقط تست PCR مثبت شد در حالی که این میزان در افراد بدون سابقه سقط 3/12% (827/102) بود. در افراد دارای سابقه تولد نوزاد با وزن کم مواد مثبت کلامیدیا 3/14% (28/4) و در افراد بدون این سابقه 1/12% (1021/124) تست مثبت بود. براساس آنالیز انجام شده هیچ یک از این اختلافات از نظر آماری معنیدار نبود.
با استفاده از مدل لجستیک یک متغیره نیز اثر متغیرهای مختلف بر شانس ابتلا به این بیماری مورد بررسی قرار گرفت (جدول 1) که نتایج تاییدکننده آزمونهای قبلی بود و در هیچ حالتی ارتباط آماری معنیداری مشاهده نگردید. همچنین بررسیهای بیشتر با استفاده از مدل لجستیک چندگانه نشان داد که هیچیک از متغیرها اثر معنیداری بر شانس ابتلا به این بیماری نداشتند.
عفونت کلامیدیایی یکی از بیماریهای شایع منتقله از راه تماس جنسی است که در 80-70% موارد ابتلا در زنان بیعلامت است (23). با توجه به فراوانی موارد بدون علامت بیماری و عوارض خطرناک آن، غربالگری بیماری در زنان به عنوان بخشی از برنامههای بهداشتی کشورها بسیار مؤثر خواهد بود.
در بررسی دختران نوجوان با سابقة تماس جنسی در اوگاندا با کمک PCR، شیوع کلامیدیا 5/4% گزارش گردید (24). در یونان، شیوع در زنان بیمار که به روش PCR ارزیابی شدند 5/3% بود که 88% این افراد زیر 30 سال سن داشته و71% بیش از یک شریک جنسی داشتند (25). بروز بیماری در زنان بدون علامت استرالیایی به روش PCR 13% بدست آمد (5). در یک مطالعه در چین روی زنان باردار به روش PCR، 1/10% شرکتکنندگان دارای تست مثبت بودند. از بین متغیرهای مورد بررسی در آن مطالعه ارتباط سن با عفونت معنیدار بود به نحوی که بیشترین میزان موارد مثبت در گروه سنی زیر 25 سال دیده میشد. اما بین ترشحات واژینال با عفونت هیچ رابطه معنیداری بدست نیامد (26). در ایران نیز در بررسی مبتلایان به سرویسیت 5/15% عفونت کلامیدیایی داشتند؛ ولی بیشترین میزان موارد مثبت در گروه سنی29-25 سال دیده شد (13). در مطالعه مشابهی که دکتر فلاح و همکاران انجام دادند با شیوع 9/14% بیشترین فراوانی در گروه سنی 38-28 سال بدست آمد (10). در مطالعه حاضر با شیوع 3/12% بیشتر گروه سنی بالای 30 سال درگیر عفونت بودند.
در بررسی دیگری در سال 83 در ایران شیوع بیماری در مبتلایان به اورتریت 4/22% بدست آمد (27). در مطالعهای در هلند 5/2% زنان دارای تست PCR مثبت بودند که با سطح تحصیلات، فعالیت جنسی، تعداد شرکای جنسی و علایم ترشح واژینال و درد زیر شکم ارتباط معنیدار داشت (28). در یک مطالعه در سوئد که شیوع عفونت کلامیدیایی در دختران نوجوان و جوان به روشPCR-RFLP مورد بررسی قرار گرفت شیوع عفونت کلامیدیایی 0/6% بدست آمد و هیچ رابطه معنیداری بین نتیجه تست با کاربرد غیرمداوم و گهگاه کاندوم، مصرف OCP و مصرف سیگار یافت نشد (29). در ایران در مطالعة دکتر فلاح، بیشترین میزان موارد مثبت در افراد دارای سطح تحصیلات ابتدایی بود. همچنین کلیه موارد مثبت در افراد متأهل و خانهدار دیده شد. 36% مصرفکنندگان IUD و 21% مصرفکنندگان OCP آلودگی کلامیدیایی داشتند و کلیه موارد مثبت از کاندوم استفاده نمیکردند. 79% افراد دارای سابقه عفونت دستگاه تناسلی و 36% سابقه سقط داشتند اما در هیچ مورد اشارهای به معنیدار بودن این تفاوتها نشده است (10).
در مطالعه حاضر بیشترین موارد مثبت در بین افراد دارای سطح تحصیلات متوسطه، متأهل، خانهدار، دارای فعالیت جنسی، کسانی که از یکی از روشهای پیشگیری از بارداری استفاده میکردند، مشاهده شد.
با توجه به اینکه سایر متغیرهای مورد بررسی در مطالعه ما در مطالعات مشابه مورد بررسی قرار نگرفته بود امکان مقایسه نتایج وجود نداشت.
این مطالعه بمنظور تعیین فراوانی عفونت با کلامیدیا تراکوماتیس در زنان ایرانی با هدف پاسخگویی به بسیاری از سوالات اولیه در مورد اهمیت توجه بیشتر به این ارگانیسم طراحی و اجرا شد. در زمینه ارتباط متغیرها با نتیجه تست میتوان گفت با توجه به نوع مطالعه، انتخاب تصادفی نمونهها بدون هیچگونه سوگیری به سمت عوامل مستعدکننده، انجام آزمونهای مختلف آماری و عدم مشاهده ارتباط معنیدار در مطالعات مشابه حتی در مبتلایان به سرویسیت (10) معنیدار نبودن تفاوتهای بدستآمده در بررسی ما قابل توجیه میباشد.
مطالعه حاضر با حجم نمونه 1052 نفر بزرگترین مطالعه موجود در ایران و منطقه میباشد و نتایج حاصل از آن از نظر اپیدمیولوژیک بسیار با اهمیت و قابل توجه است. تفاوت فراوانی بدست آمده در مطالعه حاضر و دیگر کشورها ممکن است به این دلیل باشد که در ایران کلینیک مستقل بیماریهای منتقله از راه جنسی وجود ندارد و مراجعین به درمانگاههای زنان شامل بیماران مبتلا به عفونتهای ادراریـ تناسلی نیز میباشند که این امر میتواند باعث افزایش نتایج مثبت شود. همچنین عدم وجود کلینیکهای ویژه نوجوانان باعث مراجعه پراکنده نوجوانان و زنان کمسنتر به مراکز مختلف از جمله کلینیکهای زنان، مامایی، پزشکان عمومی و... میشود که به همین دلیل میانگین سنی مبتلایان در مطالعه حاضر بالاتر از مطالعات مشابه خارجی میباشد.
با توجه به اینکه غربالگری زنان از نظر کلامیدیا در شیوع 10-1/3% مقرون بهصرفه میباشد (30و 31و32)؛ لذا فراوانی 3/12% بدست آمده از مطالعه حاضر بر اهمیت فوقالعاده برنامههای غربالگری در ایران از نظر این عفونت تاکید مینماید. همچنین باتوجه به جمعیت مورد مطالعه که ترکیبی از گروههای مختلف زنان مراجعهکننده به درمانگاههای زنان و مامایی است اهمیت توجه به کلامیدیا تراکوماتیس کاملاً مشخص شده و پیشنهاد میشود مطالعات بعدی در گروههای مختلف به طور جداگانه و ترجیحاً به صورت موردـ شاهد جهت تعیین نقش عوامل خطرزا طراحی و اجرا گردد.
از دفتر منطقهای مدیترانه شرقی سازمان جهانی بهداشت (WHO/EMRO) که حمایت مالی این پروژه با شماره گرنت R6/18/3, I.D. RPC 02/86 را بهعهده داشتند تشکر وقدردانی میگردد. ضمناً از سرکار خانمها منتظری، سلطانزاد، روستا و جناب آقای بیات که در انجام مراحل مختلف این پروژه ما را یاری نمودند صمیمانه سپاسگزاری میگردد.