زمینه و هدف

افزایش بی‌رویه جمعیت یکی از مشکلات کشورهای در حال توسعه می‌باشد و رشد فزاینده جمعیت برنامه‌ریزی در امور اقتصادی‌ـ اجتماعی و آموزشی را با مشکلاتی مواجه کرده است. کنترل جمعیت یکی از اهداف مهم در جهان امروز به حساب می‌آید و برنامه‌ریزی خانواده‌ها با استفاده از روش‌های پیشگیری مناسب دارای اهمیت ویژه‌ای می‌باشد. با توجه به عوارض جانبی متعدد داروهای ضد بارداری خوراکی شیمیایی موجود در بازار دارویی ایران و جهان (1) و تمایل عموم مردم به مصرف داروهای گیاهی به دلیل عوارض کمتر، مطالعه روی گیاهان دارای اثرات ضد باروری ارزشمند می‌باشد.

یکی از گیاهان معروف در این زمینه که فرمولاسیون‌های متعددی از آن در بازار دارویی جهان موجود است چریش با نام علمیMelia indica است که بومی کشور هند می‌باشد (3،2) این گیاه در جنوب ایران به عنوان یک گیاه زینتی به وفور یافت می‌شود. همچنین گونه دیگری از این گیاه به نام زیتون تلخ در شمال کشور به صورت بومی وجود دارد.

دو گیاه مذکور از تیره Meliaceae و راستة Terebinthales می‌باشند. تیرة Meliaceae شامل 45 جنس و بیش از 750 گونه به صورت درخت و یا درختچه‌هایی است که در نواحی گرمسیری می‌رویند. این تیره در ایران فقط دارای یک جنس به نام Melia می‌باشد که دوگونه چریش و زیتون تلخ، تنها گونه‌های شناخته شده موجود آن در کشور می‌باشند (4،2).

زیتون تلخ با نام علمیMelia azedarach L. درختی است با ارتفاع 15-10 متر که بومی نواحی هیمالیا می‌باشد؛ ولی در شمال کشور و جنگل‌های ساحلی دریای خزر، از لاهیجان و رامسر تا مازندران و میاندره گرگان انتشار دارد و در اطراف منازل روستایی دیده می‌شود و در بعضی باغها نیز به عنوان زینتی کاشته می‌شود (6،5).

آخرین پوستة ریشة درخت فعال‌ترین قسمت برای اهداف پزشکی و دارویی است. در طب سنتی غرب، گلها و برگچه‌های این درخت به طور موضعی برای درمان سردردهای عصبی استفاده می‌شوند و خمیر میوه و مرهم گلها برای از بین بردن شپش، سایر انگلها و جوش‌های سر به کار می‌روند. پوست درخت ضد کرم بوده در دوزهای بالا تهوع آور می‌باشد. میوه آن با طعمی شبیه ساخارین برای درمان جذام و سل غدد لنفاوی به کار می‌رود. با شکستن دانه‌ها، روغنی از آن به دست می‌آید که علاوه بر خاصیت ضد باروری و ضد انگلی به عنوان درمان موضعی عفونت‌های مفصل و زخم‌های مقاوم مفید می‌باشد (3).

چریش با نام علمی Melia indica L.درختی است با ارتفاع m30-15 که قطر ساقة آن حدود cm90-30 می‌باشد. این درخت بومی جنوب آسیا بوده و در هندوستان، پاکستان، سری لانکا، تایلند، مالزی و اندونزی پراکنده می‌باشد. در ایران نیز در نواحی گرمسیری جنوب کشور، از جمله بندر عباس و چابهار می‌روید (6). همچنین این گیاه به صورت کشت شده در نواحی شمال غربی ایران و دشت مغان نیز کشت داده می‌شود (7).

پوست درخت چریش در طب سنتی هند و چین برای درمان تب و گوشت میوه آن به عنوان داروی تقویتی استفاده می‌شود. هسته‌های چریش وقتی زیر آسیاب خرد و فشرده می‌شوند 50-40% روغن تولید می‌کنند که به عنوان ضدعفونی‌کننده زخم حیوانات، دافع حشرات، قارچ کش و نیز در لوازم آرایشی‌ـ بهداشتی استفاده می‌شود. پوست درخت، ایجاد کنندة انقباض تونیک عضلانی است و برگچه‌های آن برای درمان تورم غدد لنفاوی و تاول مفید است (3)‌.

تحقیقات علمی انجام شده نشانگر آن است که روغن میوه چریش اثر اسپرم‌کشی دارد و فرم‌های دارویی واژینال آن برای پیشگیری از بارداری استفاده می‌شود (13-8). پودر خشک برگ چریش روی کیسه منی اثر داشته و در تحقیقات Kasutri وهمکاران اثر آنتی‌آندروژنی برگ‌های چریش مشاهده شده است (14).

چریش روی سیستم ایمنی اثر داشته و موجب افزایش PMN ، افزایش فعالیت ماکروفاژها و سلول‌های Th1، تکثیر لنفوسیتها، افزایش لکوسیت‌های، دارای مارکر CD4 و CD8, گردیده و از طرف دیگر موجب تولید TNFα و TNFγ هم می‌شود (15). روغن چریش به عنوان تحریک‌کننده غیراختصاصی سیستم ایمنی، به واسطه تغییرات میتوژنیک و آنتی‌ژنیک عمل می‌کند و فعالیت اختصاصی آن روی سلول‌های واسطة ایمنی صورت می‌گیرد. همچنین عصاره برگ آن با اثر روی سلول‌های ایمنی باعث افزایش تیترIgM و IgG می‌شود (16).

مطالعات متعددی در زمینه اثرات ممانعت کننده میوه چریش و زیتون تلخ بر روند بلوغ فولیکول‌های تخمدان موش صحرایی انجام شده که نشانگر اثر بازدارندة قابل توجه این دو گیاه بر باروری موش صحرایی ماده می‌باشد (17،18). در ایران نیز مطالعه جامعی بر روی عصاره اتانولی میوه چریش منطقه دشت مغان انجام شده است که بیانگر اثرات مناسب این عصاره بر کاهش اسپرم در سلول‌های اپیدیدیم می‌باشد (7).

با توجه به گزارش‌های متعدد اثرات ضد باروری گیاه چریش روی حیوانات مختلف با مکانیزم‌های متعدد از جمله اسپرم‌کشی، مهار تخمک‌گذاری و ممانعت‌کردن از جایگزینی جنین در هفته‌های نخستین بارداری (13-8) و مطالعات انجام شده در ایران مبنی بر اثرات کاهنده اسپرم عصاره اتانلی میوه M. indica (7)، موجب جلب نظر سایر محققین ایرانی به این گیاه شده است. با توجه به اینکه چریش رویش یافته درجنوب و زیتون تلخ بومی شمال ایران تاکنون مورد مطالعه فراوان قرار نگرفته‌اند و نظر به ارزش فراوان این گیاهان به دلایل فوق، این مطالعه به بررسی اثر ضد باروری عصاره میوه این دو گونه گیاه رویش یافته در ایران روی موش‌های صحرایی نر پرداخته است.

روش بررسی

تحقیقات صورت گرفته در این مطالعه براساس پروتکل شمارة MB-50 سازمان جهانی بهداشت انجام پذیرفته است (19).

عصاره گیری: در این تحقیق میوه چریش در شهریور ماه 1383 از شهر بندرعباس، استان هرمزگان و میوه زیتون تلخ در آذرماه سال 1383 از جنگل‌های اطراف شهر گرگان، استان گلستان جمع‌آوری گردید. نمونه‌های هرباریومی جهت شناسایی، کدگذاری و نگهداری به هرباریوم دانشکده داروسازی، دانشگاه علوم پزشکی تهران تحویل گردیدند (چریش با شماره 6640 THE. و زیتون تلخ با شماره 6641 THE.).

میوه‌ها در مجاورت هوا و دور از نور مستقیم خورشید خشک گردیدند. سپس دو کیلوگرم از هر یک از نمونه‌ها توسط دستگاه آسیاب نیمه صنعتی به خوبی خرد و به پرکولاتور منتقل گردید. عمل استخراج عصاره بوسیله اتانول 85%، چهار مرتبه و هر بار به کمک 3 لیتر حلال، به مدت یک ماه برای هر یک از نمونه‌ها انجام گردید.

به کمک دستگاه چرخان تقطیر در خلاء (Buchi, Germany) مدلRE 120 ، عصاره‌های حاصل تغلیظ و تا زمان انجام آزمایش در ظروف تیره و دربسته، در یخچال نگهداری گردیدند.

مواد و وسایل: مواد و وسایل مورد استفاده در این تحقیق به شرح زیر می‌باشد:

موش صحرایی نر و ماده نژاد ویستار خریداری شده از انستیتو پاستور ایران، پروپیلن گلیکول، NaCl، اتانول و رنگ ائوزین‌ـ نگروزین (Merck, Germany)، میکروسکوپ نوری (Zeise, Germany)، دستگاه چرخان تقطیر در خلاء و کیت رادیوایمونواسی (DRG, Germany).

حیوانات: از تعداد 60 موش صحرایی نر بالغ و تعداد 54 موش ماده بالغ از نژادWistar با محدوده وزنی g300- 250 و سن حدود 65-55 روز که قدرت باروری آنها به اثبات رسیده بود جهت انجام این تحقیق استفاده گردید. حیوانات در محل حیوانخانه دانشکده داروسازی تحت شرایط استاندارد دمایی C226، سیکل روشنایی/ تاریکی 12 ساعته و دسترسی آزاد به آب و غذا به مدت چهار هفته نگهداری شدند.

گروه بندی حیوانات: تعداد 60 موش نر که توانایی باروری آنها تأیید گردیده بود، به طور تصادفی به 6 گروه ده تایی به شرح زیر تقسیم شدند: ‌

گروه الف‌ـ شامل:‌ 1- گروه کنترل که ml/kg1 پروپیلن گلیکول به مدت 60 روز از راه تزریق زیر جلدی (SC) دریافت کردند. 2- گروه دوم که به میزان mg/kg50 عصاره میوه چریش جنوب به مدت 60 روز از طریق تزریق زیرجلدی دریافت کردند. 3- گروه سوم که به مقدار mg/kg 150 عصاره میوه چریش جنوب به مدت 60 روز از طریق زیرجلدی دریافت کردند.

گروه ب‌ـ شامل:‌ 1- گروه شاهد که ml/kg 1 نرمالین سالین 9/0% به مدت 60 روز از طریق زیرجلدی دریافت کردند. 2- گروهی که عصاره میوه زیتون تلخ شمال به مقدار mg/kg50 به مدت 60 روز از طریق تزریق زیرجلدی دریافت کردند. 3- گروهی که عصاره میوه زیتون تلخ شمال به مقدار mg/kg150 به مدت 60 روز از طریق تزریق زیرجلدی دریافت کردند.

نمونه‌گیری: 24 ساعت بعد از آخرین تجویز 60 روزه دارو، 3 حیوان از هر گروه به طور تصادفی انتخاب شدند و هر کدام با 3 موش ماده جوان و بالغ به مدت 12 روز برای جفت‌گیری هم قفس گردیدند تا توانایی باروری موش‌های نر بررسی شود . سپس موش‌های باقیمانده از هر گروه بعد از وزن شدن بوسیله گیوتین کشته شدند و خون آنها در لوله آزمایش جهت تعیین تستوسترون جمع‌آوری گردید. در مرحله بعد شکم حیوان باز شد و اندام‌های تناسلی جهت بررسی شاخص‌هایی که در زیر به آنها پرداخته خواهد شد خارج گردید. این شاخصها از منابع معتبر انتخاب شدند و در این تحقیق مورد ارزیابی قرار گرفتند (20).

الف) بررسی تغییرات وزن بدن: باتوجه به اینکه میزان وزن موش‌های صحرایی یکی از شاخص‌های مهم در ارتباط با سلامتی حیوان می‌باشد، جهت بررسی اثرات احتمالی عصاره‌های مورد مصرف بر روندهای متابولیکی و یا ایجاد عارضه و نقص در روند رشد حیوان موش‌های هر گروه به طور منظم و روزانه توزین شدند و وزن آنها ثبت گردید تا وزن موش‌های هر گروه نسبت به گروه شاهد مقایسه شود.

ب) بررسی تغییرات وزن اپیدیدیم: به منظور بررسی اثرات احتمالی عصاره بر وزن اپیدیدیم، هر دو اپیدیدیم حیوان از بدن خارج و قطعات آن در سرم فیزیولوژی C‍37 و در محیط انکوباتور غوطه‌ور شد. پس از خروج اسپرمها، قطعات اپیدیدیم توزین شد.

ج) بررسی تغییرات وزنی بیضه‌ها نسبت به وزن بدن (GSI) : برای بررسی اثرات احتمالی عصاره بر وزن بیضه‌ها، هر دو بیضه حیوان خارج و درصد نسبت وزن دو بیضه به کل وزن حیوان محاسبه شد.

د) تعیین درصد تحرک اسپرماتوزوئیدها : هر دو وازودفران در ml5 محلول سرم فیزیولوژی C‍37 به قطعات کوچک بریده شده و به آرامی تکان داده شد تا اسپرم‌های موجود در محلول شناور شوند. در بررسی میکروسکوپی نمونه‌ها با بزرگنمایی 40× درصد اسپرم‌های متحرک نسبت به کل تعداد اسپرم‌های موجود در میدان دید طی 10 مرتبه محاسبه گردید.

ه) تعیین درصد اسپرماتوزوئیدهای زنده : به کمک رنگ ائوزین‌ـ نگروزین و یک قطره از سوسپانسیون اسپرمی تهیه شده در مراحل فوق، اسمیر تهیه گردید. نظر به جذب رنگ توسط سیتوپلاسم سلول‌های مرده، گسترش تهیه شده با استفاده از میکروسکوپ نوری و بزرگنمایی 40× مورد بررسی واقع شد و درصد اسپرم‌های زنده نسبت به تعداد کل اسپرم‌های موجود در میدان دید طی 10 مرتبه محاسبه گردید.

و) تعیین میزان ذخیره اسپرمی اپیدیدیم (ESR) : اپیدیدیم رت نر در ml20 محلول سرم فیزیولوژیک C37 خرد و به مدت 20 دقیقه در گرمخانه C37 قرار داده شد. پس از همگن کردن نمونه، قطره‌ای از این سوسپانسیون اسپرمی روی لام توما قرار گرفت و بعد از گذشت 2 دقیقه، با بزرگنمایی 40× عمل شمارش برای هر نمونه انجام گردید. تعداد اسپرمها در هر گرم اپیدیدیم طی 6 مرتبه محاسبه گردید (21).

ز) تعیین میزان تولید روزانه اسپرم توسط بیضه‌ها (DSP) : از مایع حاصل از هموژنیزه شدن بیضه‌ها رقت یک دهم تهیه و قطره‌ای از محلول حاصل بر روی لام نئوبار قرار داده شد. آنگاه بوسیله میکروسکوپ نوری و با بزرگنمایی 40 تعداد اسپرمها شمارش گردید. چون در موش صحرایی نر رشد اسپرماتوزوئیدها تقریباً 3/6 روز در حین اسپرماتو‍‍‍ژنز طول می‌کشد، بنابراین پس از محاسبه تعداد کل اسپرماتوزوئیدها، آنرا بر عدد 3/6 تقسیم کرده تا میزان تولید در یک روز بدست آید.

ح) اندازه‌گیری تستوسترون سرم: جهت تعیین غلظت تستوسترون، خون جمع‌آوری شده در لوله آزمایش برای مدت 24 ساعت در یخچال قرار داده شد. سپس نمونه به دستگاه سانتریفوژ انتقال داده شده با سرعت 2000 دور در دقیقه و به مدت 20 دقیقه، عمل جداسازی سرم انجام شد. برای تعیین تستوسترون سرم، از روش رادیوایمونواسی (RIA) استفاده گردید.

ط) بررسی میزان باروری موش‌های نر : در هر مرحله یک موش نر با 3 موش ماده جوان و بالغ به مدت 12 روز هم قفس گردیدند. بعد از گذشت این مدت موش‌های ماده جدا شدند و پس از 12-10 روز و کشتن آنها،

با استفاده از لوپ نسبت تعداد جنین‌های موجود در رحم بر تعداد جسم‌های زرد موجود در تخمدان محاسبه گردید.

محاسبات آماری: ارزیابی آماری جهت بررسی اختلافات بین گروه‌های مورد و کنترل، با استفاده از آزمون‌های آماری آنالیز واریانس و Newman-Keults post-hoc و با استفاده از نرم افزار Prism انجام گرفت و حد خطای 05/0p< به عنوان اختلاف معنی‌دار پذیرفته شد.

نتایج

در جدول 1 نتایج حاصل از بررسی تأثیر عصاره میوه چریش (جنوب) و زیتون تلخ (شمال) بر شاخص‌های باروری در موش صحرایی نر، خلاصه شده است.

الف) اثر بر وزن بدن و نسبت وزنی بیضه ها بر وزن بدن‌(GSI) : با توجه به نتایج حاصله، اختلاف معنی‌داری بین گروه کنترل و عصاره‌های گیاهی در هر یک از دو پارامتر فوق دیده نشد.

ب) اثر بر میزان تحرک اسپرمها: نتایج بدست آمده از بررسی میزان تحرک اسپرمها نشانگر آن بود که درصد تحرک اسپرمها بین گروه شاهد و گروه تحت تزریق عصاره چریش جنوب در غلظت mg/kg50 با 05/0p< و با مقدار mg/kg 150 با 01/0p< اختلاف معنی‌داری وجود دارد. همچنین عصاره زیتون تلخ نیز به مقدار mg/kg 50 و mg/kg 150 به ترتیب اختلاف معنی‌داری با 01/0p< و 05/0p< داشتند.

ج) اثر بر قابلیت زنده ماندن اسپرمها: نتایج حاصل از بررسی قابلیت زنده ماندن اسپرمها نشان داد که درصد اسپرم‌های زنده بین دو گروه شاهد و عصاره چریش با دوز mg/kg50 و mg/kg150 به ترتیب اختلاف معنی‌داری با 05/0p< و 01/0p< و بین گروه شاهد و عصاره زیتون تلخ با دوز mg/kg50 و mg/kg150

به ترتیب اختلاف معنی‌داری با 01/0p< و 05/0p< وجود دارد.

د) اثر بر میزان ذخیره اسپرمی اپیدیدیم (ESR/g) : با توجه به نتایج حاصل، در میزان ذخیره اسپرمی اپیدیدیم (برحسب گرم) بین گروه‌های شاهد و عصاره‌های گیاهی اختلاف معنی‌داری دیده نشد.

ه) اثر بر میزان تولید روزانه اسپرم به ازاء هر گرم از وزن آن (DSP/gt): با توجه به نتایج حاصل از بررسی تولید روزانه اسپرم توسط بیضه (برحسب گرم در هر روز) اختلاف معنی‌داری بین گروه شاهد و حلال مشاهده نشد، ولی بین گروه شاهد و عصاره زیتون تلخ با دوز mg/kg 150 اختلاف معنی‌داری با 05/0p< مشاهده گردید. بین گروه‌های دیگر با شاهد و حلال اختلاف معنی‌داری مشاهده نگردید.

و) اثر بر میزان باروری موش‌های نر: با توجه به نتایج حاصل از این آزمون اختلاف معنی‌داری بین گروه شاهد و عصاره چریش با دوز mg/kg 50 اختلاف معنی‌داری با 05/0p< وجود داشت و بین گروه شاهد وعصاره‌های زیتون تلخ هر کدام اختلاف معنی‌داری با 01/0p< دیده شد.

ز) اثر بر میزان تستوسترون سرم: نتایج حاصل از اندازه‌گیری مقدار تستوسترون سرم نشان داد که هیچگونه اختلاف معنی‌داری بین گروه شاهد و حلال و همچنین بین گروه شاهد و عصاره‌های گیاهی وجود ندارد.

بحث

نتایج حاصل از آزمایشات مختلف در این مطالعه، بیانگر تأثیر عصاره‌های حاصل از میوة درخت چریش جنوب و به ویـژه زیتون تلخ شمال بر فرآیند باروری در موش صحرایی نر می‌باشد.

با توجه به کاهش اختلاف وزن در تمامی گروه‌های دریافت‌کننده عصاره، می‌توان نتیجه گرفت که عصاره‌های تهیه شده در مقادیر تجویز شده در این تحقیق، در روند متابولیسم عمومی بدن تأثیر داشته است. به طوری که افزایش وزن موش‌های دریافت‌کننده چریش جنوب با دوز mg/kg 150 و عصاره‌های زیتون تلخ نسبت به گروه‌های شاهد کاهش یافته است؛ ولی در مطالعات ماکروسکوپی هیچگونه تغییری در وضعیت احشاء مشاهده نگردید.

مطالعات Raji و همکاران در سال 2003 نشان داد که تزریق داخل صفاقی عصاره چریش به مدت 10 هفته و به میزان mg/kg 150، باعث کاهش قابل ملاحظه‌ای در وزن بیضه‌ها، اپیدیدیم، سمینال وزیکول، تعداد اسپرم، قابلیت زنده ماندن ، تستوسترون، LH و باروری شده بود که این تغییرات با بزرگ شدن اندازه غده آدرنال و ثابت ماندن میزان FSH همراه بود (22).

در مطالعه حاضر گروه‌های دریافت‌کنندة عصاره، ‌ کاهش معنی‌داری در GSI نداشتند؛ که باتوجه به کاهش وزن بدن و کاهش وزن اپیدیدیمها این امر طبیعی می‌باشد. میزان تحرک و قابلیت زنده ماندن اسپرمها در هر دو عصاره چریش جنوب و زیتون تلخ شمال کاهش معنی‌داری نسبت به شاهد داشتند. با توجه به اینکه هرگونه تغییر در عملکرد سلول‌های اپیدیدیم می‌تواند باعث تغییراتی در این دو شاخص گردد لذا به نظر می‌رسد این دو عصاره سبب اختلال در عملکرد ترشحی و جذبی اپیدیدیم و اختلال در بلوغ اسپرمها ‌گردیده باشد (25-23).

Capi و همکاران در سال 1985 نشان دادند که عصاره چریش در کمتر از 30 ثانیه می‌تواند اسپرم حیوان و انسان را کاملاً از بین ببرد و لذا به عنوان یک روش پیشگیری از بارداری از آن می‌توان استفاده کرد. تحقیقات آنها نشان داد که عصاره چریش در صورتی که بین روزهای 7-2 بعداز بارداری ناخواسته از طریق واژینال استفاده گردد، با کاهش غلظت استروژن، سبـب جلـوگیری از جایگزینـی تخمک لقاح یافته شده و موجب سقط جنین می‌گردد (27،26).

از سوی دیگر، عدم کاهش معنی‌دار در میزان تستوسترون سرم، ذخیره اسپرمی اپیدیدیم (ESR) و تولید روزانه اسپرم (DSP) در اکثر گروه‌ها، مؤید این نظر می‌باشد که این دو عصاره در سطح بیضه و بر سلول‌های لایدیگ تأثیری نداشته و همچنین اثر نامطلوبی بر کاهش GnRH، صفات ثانویه جنسی و میل جنسی نداشته‌اند (منطبق با مشاهدات می‌باشد) که به عنوان یک مزیت می‌توان از آن نام برد.

در مطالعاتی که دانشمندان هندی در زمینه خاصیت ناباروری عصاره چریش انجام داده‌اند80% ناباروری بعد از 9 هفته و 100% ناباروری بعد از 11 هفته از مصرف خوراکی عصاره آبی برگ درخت چریش در موش صحرایی نر مشاهده شده است، بدون آنکه عصاره فوق تأثیری منفی بر فرآیند تولید اسپرم و میل جنسی داشته باشد (28).

نتایج حاصل از بررسی میزان باروری، بیانگر کاهش معنی‌دار در میزان باروری در عصاره چریش جنوب به مقدار mg/kg50 با 05/0p< و عصاره‌های زیتون تلخ شمال با 01/0p< بود. بررسی تمامی فاکتورها در جدول فوق نشان داد که عصاره با غلظت mg/kg 50، تأثیر بیشتری در ایجاد ناباروری دارد.

مطالعات Upadhyay و همکاران در سال 1993 نشان داد که تزریق μl 50 از عصاره چریش به صورت دوز واحد در مجرای وازودفران موش صحرایی نر موجب عقیم گشتن کامل موشها به مدت 8 ماه گردد بدون آنکه التهاب و یا انسدادی در اپیدیدیم و وازودفران دیده شود. در آن پژوهش فرآیند اسپرماتوژنز بدون تأثیر بر میزان تستوسترون کاملاً مهار شد و هیچ آنتی‌بادی ضداسپرم در سرم مشاهده نشد. در ضمن مهار اسپرماتوژنز فقط در قسمتی دیده شد که عصاره چریش در وازودفران همان ناحیه تزریق شده بود (29). طبق مطالعات گروه فوق، تزریق عصاره چریش به میزان μl100 به صورت دوز واحد در داخل رحم رت‌های ماده، باعث ایجاد عقیمی 180-107 روزه بدون ایجاد اثرات تراتوژنیک و عارضه‌ای سوء روی رحم و فعالیت تخمدان گشت (8).

البته در بعضی مقالات مکانیسم اثر عصاره چریش در ایجاد ناباروری را کاهش میزان پروژسترون و در بعضی دیگر اثر بر فاکتورهای سیستم ایمنی و فعال شدن لنفوسیت‌های T دانسته‌اند؛ ولی مکانیسم دقیق آن هنوز مشخص نشده است (24،3).

در ایران نیز مطالعه جامعی روی عصاره اتانولی میوه چریش منطقه دشت مغان انجام شده است که بیانگر اثرات مناسب این عصاره بر کاهش فعالیت ATPase، کاهش حرکت اسپرم در مجاری اپیدیدیم و ایجاد تغییرات مورفولوژیکی در ساختمان اسپرم می‌باشد (7).

با توجه به مطالعات فیتوشیمی و بررسی شیمیایی ترکیبات موجود در زیتون تلخ و چریش، ترکیبات مشترک زیادی دیده می‌شود؛ ولی مقادیر این مواد متفاوت می‌باشد؛ به شکلی که اسید کاپروئیک، اسید پالمیتیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، اسید لینولنیک، اسیدهای چرب اصلی هر دو گیاه می‌باشند؛ ولی اسید فوماریک به طور اختصاصی در زیتون تلخ و اسید واکسنیک و اسید بنزوئیک به طور اختصاصی در چریش یافت شدند (30). به نظر می‌رسد که اختلاف در مقادیر و نوع اسیدهای چرب و سایر ترکیبات موجود در گیاه که به علت شرایط مختلف جغرافیایی، آب و هوایی، ژنتیکی و گونه‌ای می‌باشد، اصلی‌ترین عامل در بروز تفاوت اثر بین عصارة‌ زیتون تلخ شمال و چریش جنوب باشد.

نتیجه‌گیری

کاهش چشمگیر در تحرک و قابلیت زنده ماندن اسپرم و باروری موش‌های نر پس از مصرف هر دو گونه گیاه و کاهش تولید روزانه اسپرم، نشانگر مناسب بودن این دو گیاه، خصوصاً زیتون تلخ شمال به عنوان ماده‌ای پیشگیری کننده از بارداری می‌باشد که خود مؤید اطلاعات موجود در طب سنتی آسیا و خصوصاً هندوستان در زمینه مصرف این گیاه به عنوان ضدبارداری است.

با توجه به آزمون‌های انجام شده بر روی حیوانات متعدد مبنی بر اثر مناسب این گیاه به عنوان داروی پیشگیری از بارداری، پاسخ آزمون‌های LD50 و در نظر گرفتن مطالعات انجام شده در این تحقیق و سایر موارد ذکر شده، به نظر می‌رسد که عصاره میوه چریش و به ویژه زیتون تلخ، دارای اثرات بارز و بسیار ویژه‌ای در ایجاد ناباروری در جنس نر می‌باشد که ارزش بررسی‌های جامع‌تر جهت آزمایش بر روی انسان به عنوان داروی ضد باروری جنس ذکور را نیز دارد.

تشکر و قدردانی

این مقاله بخشی از نتایج طرح تحقیقاتی مصوب دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی‌ـ درمانی تهران می‌باشد. بدینوسیله نویسندگان، مراتب تشکر و قدردانی خود را از مسئولان محترم آن دانشگاه اعلام می‌دارند. همچنین از جناب آقای دکتر محمد هادی سلیمانی و عزیزان مسئول در کشت و صنعت گیاه اسانس به پاس مساعدت در تهیه نمونه گیاهان مورد آزمایش تشکر و قدردانی می‌نمایند.