در حال حاضر بالغ بر ده میلیون فرد سیگاری در ایران وجود دارد؛ یعنی در حدود 5/12% از افراد جامعه ایرانی (25% مردان و 5/2% از زنان) سیگار می‌کشند. استعمال دخانیات پدیده زیان‌بخشی برای سلامت عمومی است و در حقیقت می‌توان آن را مهمترین آسیب برای سلامت عمـومی دانست. دود سیگار شامل 4000 مـاده با آثار آنتی‌ژنی، جهش‌زایی، سرطان‌زایی و ضدسلولی است. سیگار کشیدن با مکانیسم‌های متعددی سبب بیماری می‌شود. از میان شایع‌ترین بیماری‌هایی که با استعمال دخانیات در ارتباط است، بیماری‌های آترواسکلروتیک قلبی، سرطانها، COPD و حملات مغزی و کاهش باروری را می‌توان نام برد (1).
مصرف سیگار توسط زن یا مرد مشکلات متعددی را در امر تولیدمثل و بارداری ایجاد می‌کند. مصرف مرتب سیگار در آقایان کیفیت و تحرک اسپرم را کاهش می‌دهد و از قدرت باروری فرد می‌کاهد. همچنین این امر خطر ناتوانی جنسی را افزایش می‌دهد. از نگاهی دیگر سیگاری بودن پدر منجر به سیگاری شدن مادر و فرزند به صورت تحمیلی می‌شود. سیگاری بودن زنان اثرات منفی بر باروری آنها دارد و احتمال موفقیت درمان ناباروری را کاهش می‌دهد. مصرف سیگار باعث تأخیر در لقاح و افزایش احتمال باروری خارج رحمی و عوارض جفتی می‌گردد (2). مصرف سیگار در آقایان می‌تواند توازن هورمون‌های جنسی را تغییر دهد که خود از عوامل ایجاد اختلال در قدرت نعوظ مردان است و می‌تواند توانایی داشتن خانواده و لذت بردن از ارتباط جنسی را از فرد سلب کند. مصرف سیگار باعث کاهش کیفیت اسپرمها و کاهش پاسخ به درمان‌های ناباروری می‌گردد اما با ترک سیگار وضعیت بهداشت باروری فرد ارتقاء می‌یابد و فواید بسیاری همچون کاهش احتمال ناتوانی جنسی و بهبود قدرت جنسی را در پی دارد (3).
مصرف سیگار در خانمها باعث کاهش قدرت باروری و لقاح می‌گردد (4). نیکوتین بر رشد فولیکولی ازطریق افزایش آپوپتوز سلولی تاثیر دارد (5) و از طرف دیگر مواد شیمیایی موجود در سیگار بر لوله‌های فالوپ نیز تأثیر می‌گذارد و عملکرد آن را مختل می‌نماید (6). سیگارکشیدن اثرات منفی بر جنبه‌های مختلف زندگی جنسی خانمها دارد که می‌توان به اختلال سیکل قاعدگی، ناباروری، سرطان‌های ناحیه ژنیتال و یائسگی زودرس اشاره نمود (7).
مصرف سیگار در صورت بارداری نیز باعث خونریزی طی بارداری، سقط جنین، جفت سرراهی و پارگی زودرس کیسه آب می‌گردد. همچنین میزان مرگ جنین بعد از هفته 12 نیز در خانم‌های باردار سیگاری بسیار بالاتر از خانم‌های غیرسیگاری است (4). در جامعه ایرانی نیز مصرف سیگار با تعداد دفعات ارتباط جنسی، اختلال عملکرد نعوظ، انزال زودرس و کاهش میل جنسی رابطه دارد؛ به‌طوریکه در افراد سیگاری به‌طور معنی‌داری کاهش دفعات رابطه جنسی و اختلال عملکرد نعوظ مشاهده شده است (8).
در مطالعات مختلف شیوع مصرف دخانیات در جامعه ایرانی 6/14% (2/27% مردان و 4/3% زنان) (9)، 1/12% (5/24% مردان و 8/2% زنان) (10)، 2/17% (4/37% مردان و 2/4% زنان) (11) و 7/11% (7/22% مردان و 9/0% زنان) (12) گزارش شده است. از آنجاییکه در ایران مطالعه‌ای که به بررسی شیوع مصرف دخانیات و بهداشت باروری بپردازد کمتر انجام شده است، این پژوهش به منظور بررسی شیوع مصرف دخانیات و چگونگی وابستگی به دخانیات در افراد نابارور مراجعه‌کننده برای درمان ناباروری انجام شد.
در این مطالعه مقطعی، شیوع مصرف دخانیات و چگونگی وابستگی به نیکوتین در 342 زوج مراجعه‌کننده به مرکز فوق‌تخصصی درمان ناباروری و سقط مکرر ابن‌سینا تهران مورد مطالعه قرار گرفت. انتخاب افراد به صورت در دسترس بود که با انتخاب مراجعه‌کنندگان با شکایت ناباروری به این مرکز به صورت اولویت انتخاب برحسب زمان مراجعه از آذر ماه 1386 انجام شد.
جمع‌آوری اطلاعات از طریق تکمیل پرسشنامه اقتباس شده از پرسشنامه WHO به نام IUATLD مشتمل بر سئوالاتی در مورد وضعیت دموگرافیک فرد، وضعیت استعمال دخانیات و میزان وابستگی به نیکوتین (سیگار و قلیان) برحسب تست فاگرشتروم (با نمره بندی 1 تا 10) صورت گرفت.
براساس گزارش WHO مصرف تجمعی 100 نخ سیگار در طول عمر به‌عنوان معیار سیگاری بودن فرد در نظر گرفته می‌شود. بنابراین در این مطالعه نیز مصرف 100 نخ سیگار، معیار قرار دادن فرد در گروه سیگاری بود.
در این مطالعه از آزمون فاگرشتروم برای بررسی میزان وابستگی به نیکوتین استفاده شد. آزمون فاگرشتروم مشتمل بر 6 سئوال است که در آن زمان روشن کردن اولین سیگار صبحگاهی، میزان سیگار مصرفی روزانه، بهترین سیگار مصرفی روزانه، تناوب مصرف و چگونگی مصرف در هنگام بیماری و مکان‌های ممنوع مورد سئوال قرار می‌گیرد. مجموع امتیازات این آزمون 10 نمره است که امتیازات 0 تا 3 به‌عنوان وابستگی کم، امتیازات 4 تا 6 به‌عنوان وابستگی متوسط و امتیازات 7 تا 10 به‌عنوان وابستگی زیاد به نیکوتین تقیسم‌بندی می‌شود.
اطلاعات به‌دست آمده تحت نرم‌افزار SPSS ویرایش 16 توسط آزمون t و2 مورد بررسی قرار گرفت و سطح معنی‌داری 05/0p< در نظر گرفته شد. تجربة مصرف دخانیات، سابقة مصرف 100 نخ سیگار در طول عمر، وضعیت سیگار کشیدن زنان و مردان در زمان بررسی، سن، تحصیلات و شغل، تعداد سیگار مصرفی روزانه، مدت زمان مصرف سیگار، میزان وابستگی به نیکوتین و مدت زمان ناباروری توسط آزمون 2 بررسی شدند.
موارد اخلاقی شامل محرمانه‌بودن اطلاعات و کسب اجازه و تأیید از افراد شرکت‌کننده در این مطالعه رعایت شده است.
در این مطالعه از بین 684 فرد مورد بررسی 246 نفر (36%) مصرف دخانیات (سیگار، قلیان، پیپ) را تجربه کرده بودند. برحسب جنس، 43 نفر (6/12%) از زنان و 203 نفر (4/59%) از مردان سابقه تجربه مصرف قلیان، پیپ یا سیگار را داشتند. تجربه مصرف دخانیات در مردان به‌طور معنی‌داری بیشتر بود (01/0p<).
متوسط سن اولین تجربه مصرف دخانیات در افراد شرکت کننده در مطالعه 76/5±08/20 سالگی گزارش شد. زنان به‌طور متوسط در سن 15/7±60/21 سالگی و مردان در سن 55/5±51/19 سالگی برای اولین بار اقدام به تجربه مصرف دخانیات کرده بودند که تفاوت معنی‌داری از نظر آماری مشاهده نشد.
در بررسی شیوع مصرف 100 نخ سیگار (یا تعداد مشابه از قلیان یا پیپ) مشخص شد که 141 نفر (6/20%) از افراد مورد بررسی سیگاری بودند که به تفکیک جنس 12 نفر (5/3%) از زنان و 129 نفر (7/37%) از مردان را شامل می‌شد. شیوع سیگاری بودن به‌طور معنی‌داری در مردان بیشتر از زنان بود (01/0p<) (نمودار 1).
در این مطالعه از 141 (6/20%) فرد سیگاری، 70 نفر (2/10%) به‌طور روزانه و 29 نفر (2/4%) به‌طور گهگاه سیگار می‌کشیدند و 42 نفر (2/6%) سیگار خود را ترک کرده بودند.
پس از تفکیک جنسیت افراد سیگاری، مشاهده شد که از 12 نفر (5/3%) خانم سیگاری به ترتیب 2 نفر (6/0%) مصرف روزانه و 5 نفر (5/1%) مصرف گهگاه داشتند و 5 نفر (5/1%) سیگار خود را ترک کرده بودند. در آقایان، از 129 (7/37%) فرد سیگاری به ترتیب 68 نفر (9/19%) مصرف روزانه ، 24 نفر (7%) مصرف گهگاه و 37 نفر (8/10%) سیگار خود را ترک کرده بودند. در این بررسی آقایان به‌طور معنی‌داری بیشتر از خانمها در زمان مطالعه سیگاری (مصرف گهگاه یا روزانة آن) بودند (05/0p<) (جدول 1).
در بررسی میزان شیوع مصرف سیگار در زوج‌های مراجعه‌کننده مشخص شد که در 207 زوج (5/60%) هیچیک سیگاری نبودند. در 123 زوج (36%) فقط مرد سیگاری بود. در 6 زوج (8/1%) فقط زنها و در 6 زوج (8/1%) دیگر هر دو نفر در زمان مطالعه سیگاری بودند.
99 نفر از افراد سیگاری در زمان مطالعه هنوز به استعمال سیگار (گهگاه یا روزانه) ادامه می‌دادند که براساس آزمون فاگرشتروم مشخص شد که 15 نفر (1/16%) از افراد سیگاری مورد بررسی دارای وابستگی زیاد به نیـکوتـین (دارای 10-7 امتیاز)، 17 نفر (3/18%) دارای وابستگی متوسط (دارای 6-4 امتیاز) و61 نفر (6/65%) دارای وابستگی کم به نیکوتین (دارای 3-0 امتیاز) بودند (6 نفر از جواب‌دهی به سئوال بررسی میزان وابستگی خودداری کردند).
نتایج تست وابستگی به نیکوتین (فاگرشتروم) در افراد سیگاری به شرح زیر بود:
بررسی زمان روشن کردن سیگار صبحگاهی مشخص کرد که 8 نفر (6/8%) از سیگاریها، اولین سیگار صبحگاهی خود را طی 5 دقیقه اول پس از بیدار شدن از خواب، 12 نفر (2/17%) در فاصله بین 6 تا 60 دقیقه اول صبحگاهی و 69 نفر (2/74%) بعد از ساعت اول پس از برخواستن از خواب روشن می‌کردند.
بررسی میزان مصرف سیگار روزانه در افراد سیگاری مورد بررسی نشان داد که21 نفر (6/22%) بیش از 30 نخ سیگار در روز، 10 نفر (8/10%) بین 11 تا 30 نخ و 62 نفر (7/66%) 10 نخ یا کمتر سیگار در طول روز می‌کشیدند.
در تعیین بهترین سیگار مصرفی افراد سیگاری مورد مطالعه مشخص شد که 35 نفر (6/37%) از سیگاریها بهترین سیگار خود را اولین سیگار صبح می‌دانستند و 50 نفر (8/53%) از افراد سیگاری به‌طور متناوب در طول روز سیگار می‌کشیدند.
همچنین 28 نفر (1/30%) از افراد سیگاری در هنگام بیماری نیز تمایل داشتند سیگار بکشند. 27 نفر (29%) از سیگاریها در محل‌های ممنوع مصرف دخانیات دچار مشکل می‌شدند.
علیرغم اینکه سیگار کشیدن آسیب‌های فراوانی را بر سلامت افراد دارد و یکی از مهمترین عوامل خطر قابل پیشگیری مرگ و میر سراسر دنیا است، ولیکن هنوز یک سوم جمعیت بالای 15 سال جهان به طور روزانه سیگار می‌کشند. به طوری که مطالعات نشان داده است حدود 30 % زنان و 35 % مردان در سن باروری در آمریکا سیگار می‌کشند (13).
مصرف سیگار اثرات وابسته به دوزی را در پی دارد که باعث تأخیر لقاح تا دو ماه و تسریع بروز یائسگی تا دو سال و افزایش معنی‌دار سقط‌های خودبخودی می‌گردد (14). در مطالعة مروری که توسط Zavos انجام شد اثرات منفی مصرف دخانیات بر ناباروری مورد ارزیابی قرار گرفت؛ به‌طوریکه میزان ناباروری در زنان سیگاری 21% در مقابل 14% در زنان غیر سیگاری گزارش شد (15).
نتایج مطالعة حاضر نشان می‌دهد که 4/14% جمعیت مورد بررسی در زمان تحقیق مصرف کننده فعال سیگار بودند که در مقایسه با مطالعه کاظم محمد و همکاران (9) که شیوع مصرف دخانیات در جامعه ایرانی را 6/14% بدست آوردند ، نتایج مشابهی مشاهده گردید. همچنین شیوع مصرف سیگار در مردان مورد بررسی 9/26% در مقابل شیوع 2/27% مصرف سیگار در جامعة مردان ایرانی و در زنان مورد مطالعه 1/2% درمقابل شیوع 4/3% مصرف سیگار در جامعة زنان ایرانی گزارش شد که شیوع به‌دست آمده به‌طور تفکیک یافته در مردان و زنان نیز با شیوع مصرف در مردان و زنان جامعة عمومی ایرانی مشابه‌اند. (9)
در این مطالعه 2/10% از افراد، سیگاری روزانه و 2/4%، سیگاری گهگاه بودند و 2/6% مصرف سیگار را ترک کرده بودند. در مطالعه امامی و همکاران نیز موارد فوق به ترتیب 6/10%، 5/1% و 1/6% به‌دست آمده است (12). در مطالعه نوری و همکاران نیز مصرف روزانه و گهگاه سیگار 7/9% و 4/4% گزارش شده است (10). بنابراین به نظر می‌رسد شیوع مصرف دخانیات در جامعه نابارور با نتایج جامعه عمومی مشابهت زیادی دارد.
مصرف دخانیات در مردان مورد بررسی در مطالعه حاضر 7/37% به‌دست آمد که 9/19% آنها روزانه و 7% گهگاه سیگار می‌کشیدند و 8/10% سیگار خود را ترک کرده بودند. در مقابل 5/3% زنان مورد بررسی سیگار می‌کشیدند که 6/0% روزانه و 5/1% گهگاه مصرف می‌کردند و 5/1% نیز سیگار خود را ترک کرده بودند. در مطالعه امامی و همکاران 5/24% مردان و 8/2% زنان سیگار می‌کشیدند که میزان مصرف روزانه، گهگاه و ترک کرده به ترتیب در مردان 22%، 5/2%، 3/12% و در زنان 1/2%، 7% و 5/1% گزارش شده است (12). در مطالعه نوری و همکاران نیز میزان مصرف روازنه و گهگاهی در مردان 23% و 2/9% و در زنان 8/1% و 8/1% بدست آمده است (10) که اختلاف معنی‌داری از نظر وضعیت مصرف دخانیات در مردان و زنان مورد بررسی را نشان نمی‌دهد. ضمناً در این مطالعه مصرف دخانیات در مردان به‌طور معنی‌داری بیشتر بود که این امر در مطالعه امامی (9)، نوری (10) و آقا ملایی (11) نیز به تأیید رسیده است. ولیکن در سه مطالعه فوق‌الذکر مصرف دخانیات در افراد با تحصیلات پایین‌تر بیشتر گزارش شد؛ در حالیکه در این مطالعه رابطه معنی‌داری بین مصرف دخانیات و تحصیلات به‌دست نیامد.
نکتة مهم در این مطالعه یکسان بودن شیوع مصرف دخانیات در جامعه نابارور و جامعه عمومی است که نیازمند مطالعات بعدی و تکمیلی می‌باشد.
در مطالعه‌ای که توسط Wright و همکاران در آمریکا روی 389 بیمار نابارور انجام شد، متوجه شدند که 3/9% از جامعة مورد بررسی سیگاری فعال بودند و 1/12% در زمان مطالعه سیگار خود را ترک کرده بودند؛ ولیکن در مطالعة حاضر 4/14% در زمان مطالعه سیگاری فعال بودند و 2/6% سیگار خود را ترک کرده بودند. این امر بیانگر شیوع بالاتر مصرف سیگار و درصد پایین‌تر ترک سیگار در جامعة نابارور مورد بررسی مطالعه کنونی نسبت به جامعة نابارور آمریکایی است که می‌تواند به دلیل کاهش آگاهی افراد نسبت به مضرات خاص مصرف دخانیات بر مقولة باروری باشد و این احتمال می‌رود که با افزایش آگاهی این افراد شاید بتوان میزان ترک سیگار را در افراد نابارور افزایش داد تا شاهد کاهش مصرف فعال دخانیات در زمان باروری یا اقدامات درمانی ناباروری باشیم (16).
در مطالعة Sills و همکاران که روی زنان نابارور خاورمیانه در چندین کشور منطقه انجام شد شیوع مصرف دخانیات در زنان نابارور مورد بررسی 2/7% گزارش شد که نسبت به شیوع 1/2% مصرف دخانیات در جامعة مورد مطالعة حاضر بسیار بالاتر و چشمگیرتر بود که این امر می‌تواند به علت کمتر گزارش کردن مصرف دخانیات یا تابوی مصرف آن در خانم‌های نابارور مورد مطالعة کنونی باشد (17).
در مطالعة صالح و همکاران که روی 87 مرد نابارور آمریکایی انجام شد، شیوع مصرف دخانیات 38% به‌دست آمد (14). این رقم در مقایسه با شیوع مصرف 9/26% در جامعة مردان نابارور مورد مطالعة حاضر بسیار بالاتر به‌نظر می‌رسد که این امر می‌تواند به دلیل درست گزارش نشدن مصرف دخانیات و یا تأثیر وضعیت فرهنگی، اجتماعی و مذهبی موجود در ایران باشد.
به‌نظر می‌رسد با توجه به شیوع 5/12% مصرف دخانیات در جامعه ایرانی تفاوت معنی‌داری در شیوع مصرف دخانیات در جامعه مورد مطالعه حاضر نسبت به جامعه عادی قابل مشاهده نباشد. البته این امر قابل توجه است که علیرغم خطرات بالقوه مصرف دخانیات بر باروری افراد همچنان 4/14% از نمونه‌های مورد بررسی در این مطالعه به مصرف دخانیات ادامه می‌دادند. ضمناً در همین افراد مشابه شیوع مصرف دخانیات، سیگار به عنوان یک عامل خطر می‌تواند باعث ناهنجاری ناباروری در این نمونه‌ها گردد.
در مجموع پیشنهاد می‌شود:
1. جهت اطلاع‌رسانی نسبت به مضرات دخانیات در افراد ناباروری که قصد درمان ناباروری را دارند اقدامات موثری انجام گردد تا با افزایش آگاهی افراد سیگاری و سیگاری تحمیلی نابارور، بتوان شیوع مواجهه با دخانیات را در این گروه کاهش داد.
2. با مطالعات تکمیلی ارتباط بین وجود بیماری خاص ناباروری را با مصرف دخانیات در گروه مورد بررسی مطالعة نمود و ضمن مقایسة میزان موفقیت درمان ناباروری در افراد سیگاری و غیرسیگاری، وجود بیماری خاص از نظر ناباروری را در افراد سیگاری مورد بررسی قرار داد.
3. پیشنهاد می‌گردد مطالعاتی در خصوص بررسی اثر مصرف دخانیات بر ایجاد ناباروری و درمان‌های آن طراحی و اجرا گردد.
از کلیة همکاران محترم مرکز فوق تخصصی درمان ناباروری و سقط مکرر ابن‌سینا و سایر همکارانی که در این امر ما را یاری نمودند تشکر می‌شود. این طرح توسط پژوهشکده سل و بیماری‌های ریوی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و پژوهشگاه فن‌آوری‌های نوین علوم پزشکی جهاد دانشگاهی‌ـ ابن‌سینا انجام
شده است.
